SƏDİYƏ XANLAROVA
سعدییه خانلاراوا
آمئا محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو،
فوندلارین علمی اوچوتو شعبهسینین مودیری
برگردان : تانای شرقی دره جک
خلاصه
نظامی گنجوی حاقیندا چوخ دانیشیلیب، چوخ دئییلیب، یوزلرله علمی-تدقیقات اثرلری، مونوقرافییالار، مقالهلر، اوچئرکلر یازیلیب، پایان نامه لر قلمه آلینیب، فیلملر چکیلیب، تاماشالار هازیرلانیب، رومانسلار، حتی سیمفونیک اثرلر بستلنیب. نظامی گنجوینین نفوذو بوتون دونیادا عکسینی تاپیب. چونکی بو شاعر ایلک نؤوبهده اؤز حیکمتلری، آفوریزملری ایله بیر تربییه، اخلاق، اینسانلیق مکتبیدیر.
عینی زاماندا گلهجک نسیللر اوچون قیامته قدر سولمایان گوللر یئتیشدیرهن بلکه ده میثیلسیز بیر موتفککیر، اینسان پسیخولوگییاسینین درینلیکلرینه نفوذ ائدن بیر پسیخیاتور، خیرله شرین موباریزهسینی، حیاتین ضدیتلرینی، تلاتوملرینی ان ساغلام فورمادا تصویر ائدن بیر دوها، جمعیتین و طبیعتین قانوناویغولوقلارینی ادبیاتین ان عمده وظیفهسی اولدوغونو آینا کیمی گؤسترهن قدرتلی بیر فیلوسوف، عینی زاماندا زنگین معنویاتا، حیرتامیز بیر اخلاقا، فؤوق العاده ایستعدادا مالیک بیر اینسان ایدی.
اصلینده نظامی گنجوی بیر فونومئندیر کی، بیر چوخ اینسانلارین بیلمدیکلری سیررلره مالیک اولوب، بعضی منبعلره گؤره غیبدن خبر وئریب، عینی زاماندا گلهجک نسیللره شعیریتین قانونلارینی، پوئتیک لؤوههلری، بدیعی ایفاده واسطهلرینی ارمغان ائدن بیر معلمدیر. نظامینین دیوانی «تؤحید»له، «میناجات»لا، «نت»له باشلاییر. نظامی بوتون وارلیغی ایله اوجا اللها باغلی شاعردیر. لاکین نظامی تورکدور، تورک اوغلو تورکدور.
آچار سؤزلر: تورک، فارس، حیکمت، فلسفه، معنویات، ذهنیت، تفکور
گیریش. نظامی گنجوینین یارادیجیلیغی یوخاریدا دئییلدیی کیمی تکرار-تکرار تحلیل و تدقیق اولونوب. اونون تورک اولدوغو حاقیندا بیر سیرا منبعلر ده مؤوجوددور. لاکین شاعرین بیلاواسیطه تورک اولماسی حاقیندا آیریجا مونوقرافییالار، علمی-تدقیقات اثرلری یازیلمیشدیر، بئله کی، بو تدقیقاتچیلار دایم آرخیو سندلرینه ایستیناد ائتمیش و و شاعر حاقیندا اؤز اوبیئکتیو فیکیرلرینی دللیلرله بیانا گتیرمیشلر.
معلومدور کی، بیر زامانلار ۷۰ ایل سووئتلر دؤورونده آذربایجاندا روس دیلی حکمده ایدی. نظامینین دؤورونده ده آذربایجان اراضیسینده فارس دیلی حکمده ایدی. طبیعی کی، بو دا داهی شاعری اثرلرینی فارس دیلینده یازماغا سؤوق ائدیب. لاکین یوخاریدا دئییلدیی کی، نظامی گنجوی تورکدور و اونون بوتون یارادیجیلیغی، دستی-خطی، کلیاتی اونون محض تورک اولدوونو تکذیب ائدیلمز دلیللرله آشکارا یئتیریر.
اساس متن. سون زامانلار بعضی دیرناغاراسی تنقیدچیلر آذربایجانین داهی شاعری نظامی گنجوینین فارس اولماسی بارهده ملاحظهلر یورودور و اونون اؤز «خمسه»سینی فارس دیلینده قلمه آلدیغینی بهانه گتیریرلر. لاکین داهی شاعر اثرلرینده اؤز کؤکو حاقیندا بیرباشا معلوماتلار وئرهرک آتاسینین و آناسینین تورک اولدوغونو وورغولاییب.
آتا طرفی: شاعر «خسرو و شیرین» پوئماسیندا «آتام، آتامین آتاسی تورک ایدی» (و یا «پدر بر پدر مرمرا تورک بود») دئیهرک نسلینین تورک اولدوغونو آیدین شکیلده بیان ائدیب. آنا طرفی: «لیلی و مجنون»دا آناسیندان بحث ائدرکن «رئیسه قورد» (ایگید رئیسه) ایفادهسینی ایشلدیب. بعضی منبعلر بونو یانلیش اولاراق «کورد» کیمی اوخوسا دا، تدقیقاتچیلار بو سؤزون او دؤورده «ایگید» معناسیندا ایشلندیینی و یا تورک طایفه سی اولان «قورد» طایفه سینا ایشاره ائتدیینی بیلدیریرلر. اؤزونو «ایکدیش» آدلاندیرماسی: شاعر اؤزونو تورک سؤزو اولان «ایکدیش» (ملز، فرقلی کؤکلرین بیرلشمهسی) آدلاندیرماقلا ائتنیک کیملیینی وورغولاییب.
پروفسور زهرا آللاهوئردیئوا نظامینین بیوقرافییاسی حاقیندا یالنیش فیکیرلره کسکین جاواب وئرهرک یازیر:
ایلک اؤنجه، سون دؤورلرده نظامینین بیوقرافییاسی اطرافیندا کوبود سحولر و ضدیتلر روس و اینگیلیس دیلینده یارادیلمیش ویکیپئدییادا یئر آلیر.
بو ویکیپئدییانین علمی منبعلرینی اساساً کؤهنه ائنسیکلوپئدییالار، همچینین بعضی ایران، روسییا و آوروپا عالیملرینین آرتیق معاصر دونیا علمینین طلبلرینه جاواب وئرمهیهن اثرلری و بیر نئچه قرضلی ایشلر، او جملهدن ایران مؤلفلری S.Lornejad و علی دوستزاده نین ائرمنی هاوادارلارینین دسته یی ایله ایرواندا ۲۰۱۲-جی ایلده نشر اولونان «فارس شاعری نظامی گنجوینین مدئرن سیاسیلشدیریلمهسی حاقیندا» (اون تهئ مودئرن پولیتیجیزاتیون اوف تهئ پئرسیان پوئت نئزامی گانژاوی) آدلی حقیقته ضد کیتاب و سایر بو کیمی ایشلر تشکیل ائدیر.
بو ویکیپدییادا حتی ارمنی مؤلفینین قرهزلی تحریفینه ده یئر وئریلمیشدیر.
لاکین تأسف کی، بورادا ۲۰-جی عصرین گؤرکملی نظامیشوناسلاری - Y.E.Bertels، H.Araslİ، م.ا.رسولزاده، م.موباریز، م.رفیلی، م،S.Ordubadi، M.Quluzadə، م.جعفر، ض.بونیادوو، ر.علیئو، R.Azadə، X.Yusifli، علیار.سفرلی، N.Arasli، چ.ساسانی، ت.کریملی و باشقا عالیملرین دوغرو علمی تدقیقاتلارینا ایستینادلار یوخدور.
گورکملی شرقشوناس Y.E.Bertelsin تدقیقاتلارینا ایستینادلار اوبیئکتیو شکیلده دئییل، بؤیوک آذربایجان شاعرینی فارسلاشدیرماغا جهد ائدن قوهلرین ماراقلارینا اویغون صورتده عکس اولونموشدور (۱، ص.۵).
نظامی تورک ایدی و تورک کیمی دوشونوردو، لاکین فارسجا دوشونن حاکم دایرهلر تورک دیلینی فارس دیلیندن سونرا ایکینجی پلانا کئچیرتدیکلری اوچون شاعر فارسجا یازماغا مجبور ایدی. مسئله بوراسیندادیر کی، داهی شاعر ان مشهور اثری «لیلی و مجنون»او تورک دیلینده یازماق ایستهییب، لاکین سیفاریشچی شیروانشاه آخسیتان بونا ایجازه وئرمهییب. شاه شاعره مکتوبوندا تورک دیلینی «آشاغی» توتاراق اثری «فارس دیلینین بزه یی» ایله یازماغی امر ائدیب. نظامی ایسه بونا اعتراضینی بو میصراعلارلا بیلدیریب:
تورکی مرا در این حبش نه خرند،
کسی دوغائ مرا نمیخونند (۸، ص.۳۶).
(ترجومهسی: منیم تورکلویوم بو حبش (قارا مرکبلی فارس) موحیطینده ساتین آلینمیر، منیم بیر کاسا دووغامی (تورک سؤزومو) دادماق ایسته میرلر)
اونو دا دئیک کی، شاعرین اثرلرینده «تورک» سؤزو هم ائتنیک معنادا، هم ده «گؤزللیک»، «ایگیدلیک»، «پاکلیق» رمزی کیمی ایشلنیر. او، تورک حکمدارلارینی (مثلاً، سلطان سنجری) عدالته چاغیریر و تورکلرین قطعیتینی، دؤیوش مدنیتینی فخرله ترننوم ائدیر.
هامی بیلیر کی، نظامی گنجوی تکجه آذربایجانین، یاخود تورک دونیاسینین شاعری دئییل، بوتون دونیانین متفکیری، فیلوسوف-شاعریدیر.
بئله کی، دونیانین بیر سیرا عالیملری اونون حاقیندا یوکسک فیکیرده اولموش، اورک آچان سؤزلر سؤیلمیش، عینی زاماندا اونون تورک اولدوغونو تکذیبولونماز فاکتلارلا اؤن پلانا چکمیشلر. مثلاً آلمان یازیچیسی ایوهان شئرر: «نظامی آتا طرفدن تورک ایدی» (۱۳).
آمریکا تاریخچیسی لئو سلیوزکین، ۱۹۳۴-جو ایلده شوروی یازیچیلار بیرلیینین ۱-جی قورولتایینداکی چیخیشیندا داهی شاعری بیرمعنالی اولاراق «گنجهدن اولان تورک» کیمی تقدیم ائتمیشدیر.
بونو دا خاطیرلاماق واجیبدیر کی، بعضی ایرانلی عالیملر بئله اعتراف ائدیبلر کی، «نظامی فارسجا یازیب، اما اوندان تورک عطری گلیر».
مثلاً، گورکملی ایران عالیمی سید نفیسی نظامینین دیلینی آنالیز ائدرکن اعتراف ائتمیشدیر کی، نظامینین فارس دیلی کلاسسیک فارس دیلیندن فرقلنیر و بو دیلین «تورک کاراکتئری» وار. نفیسی قئید ائدیر کی، نظامی تورکجه دوشونوب، تورکجه ایفادهلری فارس قرامماتیکاسینا اویغونلاشدیراراق یازیب.
مسلمان شعرینده چوخ تانینمیش مصر عالیمی ایبراهیم امین الشعرا نظامی یارادیجیلیغینی «تورک روحلو شاعر» آدلاندیرمیش، اثرلریندهکی جسارت و قهرمانلیق اوبرازلارینین محض تورک تفککوروندن گلدیینی وورغولامیشدیر. روس شرقشوناسی یئوگئنی بئرتئلس بئرتئلس «آذربایجانین داهی شاعری نظامی» (۱۹۳۹) آدلی اثرینده نظامینین بوتون یارادیجیلیغینین آذربایجان موحیطی، تاریخی و تورک فولکلورو ایله سیخ باغلی اولدوغونو علمی شکیلده اساسلاندیریر.
دونیا شؤهرتلی روس شرقشوناسی نظامینین آذربایجان موحیطینده یئتیشدیینی ثبوت ائدیر:
«نظامینی ایران ادبیاتی تاریخینه داخیل ائتمک بؤیوک بیر یانلیشلیقدیر. او، یارادیجیلیغی و تفککورو ایله آذربایجان تورپاغینا و تورک روحونا باغلیدیر» (۳، ص.۱۲-۱۸).
محمد امین رسولزاده نین ۱۹۵۱-جی ایلده آنکارادا نشر اولونان «آذربایجان شاعری نظامی» اثری شاعرین تورک منشاینی «خمسه»دکی فاکتلارلا (مثلاً، «تورکی مرا در این حبش نه خرند» – منیم تورکلویوم بو حبش موحیطینده کئچمیر) ثبوت ائدن ان مکمل منبعلردن بیریدیر. مممد امین رسولزاده شاعرین اؤز دیلیندن گتیردیی فاکتلارا اساسلاناراق یازیر: «نظامینین فارس ناسیونالیزمیندن اوزاق، تورک سئوگیسیله دولغون، قافقاسیا موحیط و شرطلرینه باغلی اولدوغونو گؤرمهمک مومکون دئییلدیر» (۱۱، ص.۴۳-۴۵).
بونو دا اونوتماق اولماز کی، بو اثر نظامینین میللی کیملیگی بارهده یازیلمیش ان سیستئملی و فوندامئنتال اثردیر.
شاعرین آناسی حاقیندا «کورد» ادعاسینا گلدیکده، توپقاپی ساراییندا ساخلانیلان ان قدیم «لیلی و مجنون» الیازماسیندا بو بئیتین اولمادیغی آشکار ائدیلمیشدیر کی، بو دا همین حیصهنین سونرادان علاوه ائدیلدیینی گؤستریر.
ایرانین ان گورکملی ادبیاتشوناسلاریندان اولان سعید نفیسی نظامی گنجوینین «دیوان»ی حاقیندا گؤزل فیکیرلر سؤیلهیهرک اونون دیلیندهکی تورکیزملری اعتراف ائدرک اثرلریندهکی بدیعی تصویرلرین، مجازلارین و ایفاده طرزینین فارسلارا یابانچی، تورکلره دوغما اولدوغونو و شاعرین تورکجه دوشونوب، فارسجا یازدیغینی گؤز اؤنونه گتیرمیشدیر.
اوکراینا شاعری و اجتماعی خادیمی میکولا باژان - «پراودا» قزئتینده (۳ آپرئل ۱۹۳۹-جو ایل) نظامینین کیملیینی شوروی سوییهسینده بیان ائدیب:
«نظامی گنجوی تورکدور، اونون بوتون یارادیجیلیغی آذربایجان خالقینین قدیم مدنیتینین محصولودور» (۱۴).
بو فاکتلار نظامینین یالنیز «ادبی دیلی» ایله دئییل، «ادبی روحو» ایله ده بیزه عایید اولدوغونو گؤستریر.
بعضی تدقیقاتچیلار نظامی گنجوینین «خسرو و شیرین» پوئماسینداکی شیرینی ارمنی قیزی کیمی تقدیم ائدیرلر. لاکین بونون یالنیز اولدوغونو «تورک گؤزهلی» وصفینی ایشلتمهسی: نظامی شیریندن بحث ائدرکن اونو دفعهلرله «تورک» و «تورکزاده» آدلاندیریر و بونو حیرتامیز پوئتیک لؤوحهلره وورغولاییر:
«او، بیر تورکدور کی، تورکلوکده بنزری یوخدور، بیر آیدیر کی، سعجییهسی تورکلوکدور»
(۴، ص.۵۸-۶۲).
گؤروندویو کیمی نظامی «خسرو و شیرین» پوئماسیندا شیرینی تورک کیمی تقدیم ائدیر و اونون منشاینی آیدین شکیلده گؤستریر.
شیرین آذربایجانین قدیم شهری اولان بردع نین حکمداری مهین بانونون باجیسی قیزیدیر. بو دا چوخونا معلومدور کی، او دؤورده برده و اطرافی تورک-آلبان مدنیتینین مرکزی ایدی.
ارمنیلرین دییرمانینا سو تؤکن تدقیقاتچیلار شیرینین ارمن (ارمن) ویلایتیندن اولدوغونو اساس گتیریرلر. لاکین او دؤورون جوغرافییاسیندا «ارمن» تئرمینی ایندیکی ائرمنیستان دئییل، شیمالی آذربایجانین (قاراباغ و اطرافی) داخیل اولدوغو بؤیوک بیر جوغرافی اراضی ایدی و اورادا اهالینین اکثریتی تورکدیللی طایفا لار (ساکلار، کنگرلر و س.) ایدی.
نظامی شیرینی ارمنی کیمی یوخ، محض بیر تورک خانیمی کیمی وصف ائدیر. او، شیرینین گؤزللیینی و منشاینی بئله تصویر ائدیر:
گلی تورکی ز بوستان ارمن،
کلاه تورکی اش بر سر نهادئه (۴، ص.۶۱)
(ترجومهسی: او، ارمن (ویلایتینین) بوستانیندان اولان بیر تورک گولودور، باشینا تورک پاپاغی (قولاغی) قویموشدور( .
شاعر اؤز آتا-باباسینین تورک اولدوغونو «خسرو و شیرین»ین سونوندا، اؤزو حاقیندا معلومات وئررکن بئله ایفاده ائدیر:
پدر بر پدر مرمرا تورک بود،
به فرزانگی هر یکی گرک بود (۶، ص.۴۸۷).
)ترجومهسی: آتام-بابام هامیسی تورک ایدی، بیلیکده و مودریکلیکده هر بیری بیر قورد ایدی.(
قئید: بورادا «قورد» (گرک) ایفادهسی تورکلرین قدیم توتئمی و ایگیدلیک سیموولودور.
نظامی تورکلویو تنقیدچیلرین ادعا ائتدیی کیمی «وحشیلیک» یوخ، پاکلیق و اوجالیق کیمی گؤروردو:
دولت تورک به سزا آمدست،
ملک تورک به هوا آمدست (۹، ص.۴۲).
(ترجومهسی: تورکون دؤولتی (عزتی) حاقلا گلمیشدیر، تورکون مولکو (حاکمیتی) گؤیدن/ایلاهیدن گلمیشدیر).
نظامی گنجوی تورکلویو "ایلاهیدن گلن دؤولت" آدلاندیریردی:
«یئددی گؤزل» پوئماسیندا تورکلرین حاکمیت حاقی حاقیندا بئله یازیردی:
دولت تورک به سزا آمدست،
ملک تورک به هوا آمدست (۹، ص.۴۲).
فیلولوگییا علملری دوکتورو اسلام صادق آذربایجانین گورکملی عالیمی و تدقیقاتچیسی حمید آراسلیدان مثال گتیرهرک یازیر: «حمید آراسلی نظامی گنجوینین یارادیجیلیغینی قاش اوزویو بزهیهن کیمی بزمیش تورک آتالار سؤزو و مثللریله، خالق ایفادهلری ایله، حتی آیری-آیری دیل واحیدلریله، ناغیل و داستان، افسانه و روایت، لطیفه و دیگر فولکلور ژانرلاریندان سوزولوب گلن اؤرنکلرله زنگینلیینی اوزه چیخاراندان سونرا بو سؤزلری سؤیلمیشدیر. اونون بو سؤزلرینین آرخاسیندا یوزلرله اؤرنکلر دایانیر. بو فیکری بئله دئمک داها دوغرو اولار کی، نظامی گنجوی «خمسه»دکی اثرین بئشینین ده فارس دیلیندهکی قورو، جانسیز، چیلپاق قول-بوداقلارینی تورک دیلیندن سئچدیی گوللرله، چیچکلرله، یارپاقلارلا بزمیشدیر، اونلارا جانلیلیق و گؤزللیک وئرمیشدیر» (۱۲، ص.۲۴۸).
نظامیشوناسلیق علمینده خصوصی مهارت گؤسترهن عالیملریمیزدن بیری ده نوشابه آراسلیدیر. نوشابه خانیم یارادیجیلیغینین بؤیوک بیر حیصهسینی نظامی حاقیندا تدقیقاتلارا، مونوقرافییالارا، مقالهلره حصر ائتمیشدیر. نوشابه خانیم عینی زاماندا نظامی گنجوینین تورکلویونو، اثرلرینین تورک اعتیقادی، تورک روحو ایله یازیلدیغینی تکرار-تکرار ایشلمیش، یادا سالمیش و اؤز دستی-خطینده نظامینین پارلاق تورک اوبرازینی اؤن پلانا چکمیشدیر.
نظامیشوناس عزیزاغا نجف او «نظامی گنجوی یارادیجیلیغی کلاسسیک تورک عنعنهلری کونتئکستینده» علملر دوکتورو علمی درجهسی آلماق اوچون تقدیم ائدیلمیش دیسسئرتاسییانین آفتورئفئراتیندا داهی شاعرین عمومتورک ادبیاتینا تأثیریندن بیر چوخ سیتاتلار گتیرهرک نوشابه آراسلینین نظامی یارادیجیلیغینین تورکدیللی خالقلارین ادبی-مدنی اینکیشافینفا نه قدر فایدالی اولدوغونو مثال چکیر:
«N.Arasliینین «نظامی و تورک ادبیاتی» مونوقرافییاسیندا، شاعرین تورک داوامچیلاری حاقیندا دانیشیلدیغی، تکجه تورکییه تورکلرینین دئییل، دیگر تورکدیللی خالقلارین ادبی-مدنی اینکیشافیندا نظامی صنعتینین اوزسیز مؤوقعیینین دوزگون معینلشدیریلدیی و شاعرین آردیجیللاری سیراسیندا تورک خالقلارینا مخصوص صنتکارلارین اوستونلوک تشکیل ائتمهسینین اونون تورک تفککورونون ایفاده ائتمهسیندن قایناغلاندیغی فیکری تصدیق اولونور» (۱۰، ص.۱۵).
نظامیشوناسلیق علمینین گورکملی نمایندهلریندن اولان زهرا خانیم آللاهوئردیئوا نوشابه آراسلینین نظامی حاقیندا تدقیقاتلارینی آذربایجان ادبیاتشوناسلیغینین قیمتلی تؤهفهسی کیمی دیرلهندیرهرک، بیلاوسیطه اوندان سیتاتلار گتیریر:
«معلومدور کی، اوزون ایللردن بری نظامی «خمسه»سینین تورکدیللی مثنوی ژانری و اورتا عصرلر ترجومه ادبیاتینین اینکیشافیندا رولونون آراشدیریلماسی اؤز عکسینی نوشابه خانیم آراسلینین تدقیقلرینده تاپیر. اونون یئنی نشر اولونان مونوقرافییاسی تورک ائپیک شعیرینین یارانماسی و اینکیشافیندا بؤیوک رول اوینامیش نظامی گنجوی صنعتینین تورک ادبیاتینا تأثیری، ترجومه و تدقیقی کیمی آکتوال ادبی علاقه پروبلئملرینی آراشدیران گئنیش تدقیقات ایشیدیر» (۲).
نتیجه. بیر خالقین بؤیوکلویو اونون یاشادیغی اراضینینین سرحدلری ایله دئییل، دینی، میللی-معنوی دیرلری، عادت-عنعنهلری، عینی زاماندا زنگین مدنیتی، تاریخی، عالیملری، فیلوسوفلاری، موتفککیرلری ایله اؤلچولور. آذربایجان خالقی بشریت خزینهسینه بیر چوخ تؤهفهلر وئرمیشدیر. بو تؤهفهلر بشر اؤولادینین اخلاقینین زنگینلشمهسینده، علمینین آرتماسیندا، ذهنیتینین فورمالاشماسیندا، تفککورونون ایشیقلانماسیندا اؤلچویگلمز روللار اوینامیشلار. بو جور اینسانلاردان بیری ده نظامی گنجویدیر کی، تکجه خالقینین دئییل، بوتون بشریتین رفاه ینین یوکسلمهسی، هر جهتدن معاریفلهنمهسی اوچون قیمتی هئچ بیر شئیله اؤلچولمهیهن تؤهفهلر گؤوهرلر بخش ائتمیشدیر. بیز خوشبخت خالقیق کی، نظامی گنجوی ایله عینی کؤکدن، عینی سویدانیق.
İstifadə edilmiş ədəbiyyat siyahısı:
1. Allahverdiyeva, Z. Müasir Azərbaycan Nizamişünaslığının Prioritet vəzifələri // – Bakı: Elmi iş (beynəlxalq elmi jurnal), – 2020. №10/59, – s.4-13.
2. Allahverdiyeva, Z. Nizamişünaslıq şöbəsi Azərbaycanın müstəqilliyi dövründə // Ədəbiyyat. – 2024, 2 mart. № 8, – s.16-17.
3. Bertels, Y.E. Böyük Azərbaycan şairi Nizami / Y.E.Bertels. – Bakı: Təhsil, – 2017. – 166 s.
4. Gəncəvi, Nizami, Xosrov və Şirin / Nizami, Gəncəvi. tərc. ed. R.Rza – Bakı: Lider, – 2004. – 411 s.
5. Gəncəvi, Nizami. Həft Peykər / Nizami Gəncəvi. tərt. ed. B.Zəncani – Tehran, – 1994.
6. Gəncəvi, Nizami. Xosrov və Şirin (elmi-tənqidi mətni) / Nizami Gəncəvi. – Bakı: Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası nəşriyyatı, – 1960. – 803 s.
7. Gəncəvi, Nizami. Xosrov və Şirin / Nizami Gəncəvi. – Tehran: Vəhid Dəstgerdi nəşri – 1313.
8. Gəncəvi, Nizami. Leyli və Məcnun / Nizami Gəncəvi. tərc.ed. S.Vurğun. – Bakı: Lider, – 2004. – 288 s.
9. Gəncəvi, Nizami. Yeddi gözəl / Nizami Gəncəvi. farscadan tərc. ed. M. Rahim – Bakı: Lider, – 2004. – 336 s.
10. Nəcəfov, Ə. Nizami Gəncəvi yaradıcılığı klassik türk ənənələri kontekstində / elmlər doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim edilmiş dis. aftoreferatı / – Bakı, 2023. – 56 s.
11. Rəsulzadə, M.Ə. Azərbaycan şairi Nizami / M.Ə.Rəsulzadə. çapın bilim düzənləyicisi Y.Türkel; düzəldicilər B.Osmanlı, Z.Məhəmmədoğlu – Bakı: Təknur, – 2011. – 519 s.
12. Sadiq, İ. Nizami Gəncəvinin türk xalq ədəbiyyatından bəhrələnməsi və türklüyü // izami və Nəvai irsinin mif və folklor qaynaqları: Beynəlxalq Elmi Konfransın materialları, – Bakı: – 2021, – 21-22 iyun, – s.245-274.
13. Scherr, J. Allgemeine Geschichte der Litteratur von ihren Anfängen bis auf die Gegenwart / J.Scherr. – Berlin: G.Grote'sche Verlagsbuchhandlung, – 1881. – 823 s.
14. Баджан, М. О своих последних встречах со Сталиным // Правда. – 1939 г, 3 апреля.
THE NATIONAL IDENTITY OF NIZAMI
Saadiyya Khanlarova
Institute of Manuscripts named after Muhammad Fuzuli of ANAS,
Head of the Department of Scientific Accounting of Funds
Abstract
Extensive discourse has surrounded Nizami Ganjavi; hundreds of scholarly research works, monographs, articles, essays, and dissertations have been written, while films, theatrical performances, romances, and even symphonic compositions have been dedicated to his legacy. The prestige of Nizami Ganjavi resonates globally. This is primarily because the poet, through his wisdom and aphorisms, represents a school of upbringing, ethics, and humanity. He is an unparalleled thinker who cultivated perennial wisdom for future generations, a “psychiatrist” capable of penetrating the depths of human psychology, and a genius who depicted the struggle between good and evil, as well as life’s contradictions and turmoils, in their most profound forms. Nizami was a powerful philosopher who mirrored the laws of society and nature as the paramount duty of literature, possessing rich spirituality, astonishing morality, and extraordinary talent. In essence, Nizami Ganjavi is a phenomenon who held secrets unknown to many and, according to some sources, possessed the gift of divine foresight (ghayb). He remains a master who bequeathed the laws of prosody, poetic imagery, and artistic means of expression to posterity. Nizami’s Divan commences with tawhid (the oneness of God), munajat (supplication), and na’t (praise of the Prophet). While Nizami was a poet devoted to the Almighty with his entire being, he was, fundamentally, a Turk – a Turk of Turkish descent. Keywords: Turk, Persian, wisdom, philosophy, spirituality, mentality, cognition