Nəsimi sənətinin folklor qaynaqları və aşıq şeiri qatları.
غضنفر پاشایئو
Prof. Qəzənfər Paşayev
برگردان : دکتر حسین شرقی دره جک ( سوی تورک)
ادبی- بدیعی فکر تاریخیمیزده مستثنی گوروی اولان نسیمی بدیعی دوشونجه لرینی، انسانی گؤروشلرینی بو گون ده آنلاشقلی بیر دیلده احتوا ائتمیش، اؤزونون ژنتیک یادداشینا حک اولونموش خلق، ائل-اوبا دوشونجهسینین داشیییجیسی اولان نظم سیستم یاراتمیشدیر. باشقا سؤزله دئسک، یوزلرله عبرتامیز خلق افادهلرینه، کلمهلره، آتالار سؤزلرینه فسونکار شعرین ده حیات وئرمیشدیر:
چون هر نه کیم اکرسن، آخیر بیچرسن آنی.
سؤز بیلنه یئتر، بیر سؤز، اؤزگه سواله دوشمهسین.
ای نسیمی، عاقبت وئرر یئله،
بی وفا ایله یئین نان و نمک.
معناجا زنگین، مضمونجا رنگارنگ اولان آتالار سؤزلری و مثللر نسیمینین یارادیجیلیغینی بزییر. یئرینده دئییلمیش آتالار سؤزو فکرین دیرینی بیره-اون آرتیریر. عراقدا یاشایان سویداشلاریمیزین «بو گونون ایشینی یارینا قویما، بلکه یارین سنه یار اولمادی» آتالار سؤزو نسیمیده گؤزل سسلنیر: اوخو کتاب نفسین دیلینده، عینین (گؤزون – غ.پ.) ساغ ایکن،
قویما بو گونو یارینا، سونرا سنه پشمان گلیر.
و یا:
گولو بیتمز تیکانسیز، دنیانین چون،
گولو ترک ائیله، کئچ جؤوری-تیکاندان.
نسیمینین حیاتی و یارادیجیلیغینین ایزلرینه بایاتیلاردا دا راست گلیریک:
سوی ایلاندیر؛ شاهمار دا سوی ایلاندیر.
نسیمی تک بو عاشق یولوندا سویولاندیر.
شاعر یئری گلدیکجه مهارتله مترادف، تضادلاردان و س. بول-بول استفاده ائدیر:
گؤتور نقاب و خلقه گؤرون، ای شمسی قمر،
گؤروب اوتانا لبیندن نبات و قند و شکر.
و یا:
چون بقاسیزدیر جهانین ملک و مال و دولتی.
توکندی عقلیمین صبری، قراری قالمادی جانین. و س.
نسیمی خلق حکمتینین بارز نمونهسی اولان «اولماز» ردیفلی شعرینده کامل انسانین یئتیشمهسینده دؤرد عاملدن شریعت، طریقت، معرفت و حقیقتدن صحبت آچیر:
کیشی کیم معرفتده کامل اولماز،
اونا نوری عنایت حاصل اولماز.
شریعتده مکمل اولان آدم،
طریقت عالمینده غافل اولماز.
خدایه، وئرمگیل جاهیله دولت
جاهله دولت بیللاهی لایق اولماز.
خلایق غصه ایلن اولدو آخ و آه
غم و غصهدن نسنه حاصل اولماز.
هنر بابیندا لاف ائتمه، نسیمی!
اؤزون اؤین کیشیلر عاقل اولماز.
(باخ: دیوانین عراق نسخهسی ص.۹۱)
بیزی بورادا شاعرین شریعت بارهده فکرلری دوشوندورور. نسیمی، گؤروندویو کیمی، شریعته خصوصی دقت یئتیریر و وورغولاییر کی، شریعتی مکمل بیلمهین طریقتده کامل اولماز. ائله بو بیت گؤستریر کی، نسیمی شریعته، الهیته بیگانه اولمامیشدیر. بونو نسیمینین بوتون یارادیجیلیغی بویو ایزلهمک اولور.
شاعر کامل انسانین یئتیشمهسینده معرفتی هر شئیدن اوستون توتور، فانی دنیانین آلینا آلدانماماغی توصیه ائدیر:
بیر اووج توزدور کولکلر قارشیسیندا بو بدن،
عمروموز قار تک اریر، هر آن گونشدن، شعلهدن.
انسان اوچون معرفتدن اؤزگه یوخدور بیر بزک،
گؤر صدف چیلپاقدیر، آنجاق قلبی زنگین اینجیتک
عاقل انسان زر اوچون اؤز عمرونو وئرمز هدر.
نسیمی شعرینین تأثیر گوجو بیر ده اونونلا باغلیدیر کی، شاعر حیات حقیقتلرینی حیاتین اؤزوندن داها جانلی و داها دقیق وئره بیلمیشدیر:
ثروتین آرتدیقجا بیل کی، آرتاجاق درد سرین،
سن اولن تک پارچالار اول ثروتی واریثلرین.
و یا:
دخی اوچ نسنه کؤنلو غمگین ائیلر،
قولاق دوت کیم ائدیم سنه حکایه.
یامان قونشو، یامان یولداش بدخو،
یامان اؤورت سیاستدیر، سیاست (جزا.)
نسیمی یارادیجیلیغی شیفاهی خلق ادبیاتی و عاشق شعری قوشا ترقی ائتمیش، عاشق یارادیجیلیغینا یئنی ژانرلار گتیرمیش، فورماجا اونون ترقیسینه تکان وئرمیشدیر. بو تأثیری شاعرین قیفیلبند باغلامالاریندا باریز شکلده گؤرمک اولور:
نیه دؤرد اولدو سویو ایرماغین؟
سککیز اولدو قاپیسی اوچماغین؟
توبه آغاجینین ندیر یئمیشی؟
حق اونو ار یاراتدی، یوخسا دیشی؟
شاعرین «دیوانی» اوستونده یازیلمیش باغلامالاری دا چوخدور. چوخ بؤیوک و ماراقلی «نه دیر» باغلاماسیندان وئردییمیز مصراعلار شاعرین باغلامالاری حققینده دولغون تصور یارادیر:
دوقوز آتا، یئدی آنا، دؤرد دایهدن وئر خبر،
دو چهار و پنج و ششین ساقی، بیناسی ندیر؟
یئدی یئر گؤگ، یئدی دریا، یئدی آیت، یئدی خط،
یئدی مصحف، موسی یا، چون یئدی بیضاسی ندیر؟
(باخ: دیوانین عراق نسخهسی، ص.۴۸)
اوردوبادلی عاشق کریم (18 عصر) و گؤیچهلی عاشق العسگرین «یئددیدی» قیفیلبندلری نسیمینین باغلامالارینا چوخ بنزییر، نسیمی شعرینین نظم سسله نیشی، «ژانر یادداشی» درحال دویولور.
اوردوبادلی کریمین قیفیلبندیندن:
مندن سلام اولسون ملیک پاشایا،
نه شجردی، اونون بوداغی یئددی؟
یوز ایگیرمی دؤرد مین شاهین ایچینده،
یانیب شعله چکر چیراغی یئددی؟
نه گولدو کی، عالم دویماز ایگیندن،
نئجه دویماز لیلی مجنون خویوندان،
نه چشمهدی ایچمک اولماز سویوندان،
باشی بیردی، باشدان آیاغا یئددی؟
عاشق العسگرین قیفیلبندیندن:
مغرورلوق ائیلهییب استادام دئین،
او هانسی آغاجدی، تاغی یئددیدی؟
او آغاجدا بیر قوش یووا سالیبدی،
چارپاز سینهسینین داغی یئددیدی؟
نسیمینین «باغلامالار»ینا رباعیلرینده داها چوخ تصادف ائدیلیر:
اللهم الاسما عبارتدیر ندن؟
سوره طاها اشارتدیر ندن؟
آدم خاکی کینایتدیر ندن؟
لوح محفوظ بشارتدیر ندن؟
***
اول ندیر کی، های و هویی آلتیدور؟
کیم گؤروبدور بیر صدفده آلتی دور؟
بیست و هشت دن دیشخاری هئچ نسنه یوخ،
فؤوق باشی، تحت آیاغی آلتیدور؟
***
حق دئدی کیم، یئر یئدی و گؤی یئدی،
لامکان تختیندا گیزلیدیر یئدی.
گیزلو عالمده عیان اولدو یئدی.
دؤرد یئدی بیر کز ندن اولدو یئدی؟ و س.
(باخ: حمید آراسلی. آذربایجان ادبیاتی: تاریخی و پروبلئملری. باکی، «گنجلیک»، ۱۹۹۸، ص.۲۸۳؛ عمادالدین نسیمی. سئچیلمیش اثرلری. باکی، «آذرنشر»، ۱۹۷۳، ص. ۵۸۳، ۶۰۵، ۶۰۹).
معلومدور کی، قیفیلبند و باغلامالارینی امتحانا چکمک اوچون یازیلیر و شاعرین «ندیر» قیفیلبندینده اولدوغو کیمی طبیعت، شریعت و کایناتین گیزلینلریندن بحث ائدیر.
آکادئمیک حمید آراسلی شاعرین بو تیپ شعرلریندن شوروی دؤنهمینده سؤز آچماغین ممکنسوزلویونو یاخشی بیلدییندن، شاعرین بئله اثرلرینی تحلیله جلب ائدرکن یازیر:
نسیمی شعرلرینده شاعرین آختاریشلاری، دنیا و کاینات حققینده دوشونجهلری مهم یئر توتور. او، حیاتین سیرلرینی اؤیرنمهیه، کایناتی باشا دوشمهیه جان آتیر. نسیمی طبیعت شناسلیغین گلیشدیی بیر دؤورده بو سواللارا جواب آختاریر، حیاتین و کایناتین گیزلینلرینی آشکارلاماغا چالیشیر:
فلیین اصلی ندندیر، ملیین نسلی ندن؟
آدمین صورتینه بونجا طلبکار ندیر؟
اود و سو، تورپاغ و یئل آدی ندندیر، آدم؟
اونا سجده نه اوچون، ابلیسه انکار ندیر؟
نسیمینین قیفیلبند باغلامالاری دئمک اولار کی، بوتون گورکملی عاشقلارا تأثیر ائدیبدیر. بیز گورکملی عاشقلار دئینده بوتون عاشق شعرینین عجازکار نمونهلرینی یارادان، آغیر مجلسلری یولا وئرن، داستان قوشان، «باغلاما دئییشمهلر»ده جسارتله اشتراک ائدن، بداهتا شعر دئمک قابیلیتینی نمایش ائتدیرن، عاشق شعر شکللریندن یئرلی-یئرینده استفاده ائده بیلن، بوتون عاشق هاوالاریندان خبردار اولان، اؤزو عاشق هاوالاری یارادان «دده» عاشقلاری نظرده توتوروق. هر عاشق «قیفیلبند باغلاما» یارادا بیلمز. باغلامالاری یاراتماق و درک ائتمک اوچون گرکدیر کی، «شریعت» و «طریقت» علمیندن خبردار اولاسان. اوردوبادلی کریم )17 عصر)، خسته قاسیم )18 عصر)، لزگی احمد )18 عصر)، مشکینلی محمد )19 عصر)، شمکیرلی حسین )19 عصر)، عاشق العسگر و بوزالقانلی حسین هر ایکی علم ساحهسینی مکمل بیلن قیفیلبند استالاری کیمی مشهور اولموشلار.
لزگی احمدله خسته قاسیمین «باغلاما دئییشمه»سی دئییلنلره عیانی ثبوتدور:
لزگی احمد:
او ندیر کی، دایانیبدیر دایاقسیز؟
او ندیر کی، بویانیبدیر بویاقسیز؟
او ندیر کی، دوغار السیز-آیاقسیز؟
اوچ آی کئچر آیاغی وار، الی وار؟
خسته قاسیم:
گؤی بیر چادیر، دایانیبدیر دایاقسیز.
آیلا-گوندو، بویانیبدیر بویاقسیز.
قورباغادیر، دوغار السیز-آیاقسیز.
اوچ آی کئچر، آیاغی وار، الی وار.
«قیفیلبند باغلاما»لار چاغداش عاشق-شاعرلریمیزین یارادیجیلیغیندا دا گئنیش یاییلمیشدیر. عاشق شمشیر، میکاییل آزافلی، عاشق عدالت، عاشق قربان، نارینج خاتون و باشقالاری بو ژانردا قلم چالمیش و اوغور قازانمیشلار.
نسیمی یارادیجیلیغیندا شفاهی خلق شعریندن گلن، عاشق یارادیجیلیغیندا داها چوخ گلیشمش جناسلارا دا راست گلینیر.
عاشق شمشیر عاشق یارادیجیلیغینین زیروهسی اولان تجنیسله ۵ بندلیک قیفیلبند یاراتمیشدیر. عاشق-شاعرین تجنیس-قیفیلبندیندن بیر بندی تقدیم ائدیریک:
دوخسان دؤرد مین سجده قیلیر بیرینه،
اوتوز مینی اکرام ائدیر پیرینه.
اون ایکیسی تاج قویوبدو سرینه
آلتیسی گشت ائدیر قاش آراسیندا.
آزافلی میکاییلین دا قیفیلبندلری، «باغلاما دئییشمه»لری چوخدور. ۲۰-جی عصرین ۲-جی یاریسیندا یازیب-یارادان بو عاشیغین دا قیفیلبندلری، «باغلاما-دئییشمهلری» دینله، طبیعتله، دنیانین گئدیشاتی ایله باغلیدیر.
عاشق-شاعر سلیان عاشقلاری عدالت، قربان و نفتچالادان نارینج خاتونون قیفیلبندلرینی آچمیشدیر. قیفیلبندلر عاشق یارادیجیلیغیندا سیناق میدانیدیر. بورادا نمونه اوچون عاشق عدالتین بئش بندلیک قیفیلبندینین ۲ بندینی و میکاییل آزافلینین آچماسینی وئرمیی مناسب بیلدیک:
عاشق عدالت:
بیر آغاجدی، ایکی بوداق، دؤرد ده نار،
دؤرد باغچادی، دؤرد باغباندی، دؤرد ده نار.
دؤرد آلمادی، دؤرد هئیوادی، دؤرد ده نار.
او ناردان بیر دسته اوز منه گؤندر.
میکاییل آزافلی:
بیر آی ایکی یاریم، آی هفتهسی دؤرد،
آدیناسی دؤرد، چرشنبه دؤرد، خاصی دؤرد.
شنبهسی دؤرد، بازاری دؤرد، دسی دؤرد،
بیر ایلده دؤرد فصل، دؤز، گؤندریرم.
عاشق عدالت:
عدالت سیررینی ائیلمز آشکار،
او ندیر کؤنولده توتماییر قرار؟
او ندیر هر شئیدن چوخ طلب سورار،
بیلمهسن سؤزومو ساز منه گؤندر.
میکاییل آزافلی:
آزافلی میکاییل ائیلهسین آشکار،
فکردیر، توتماییر کؤنولده قرار.
طاماحدی، هر شئیدن چوخ طلب سورار
سؤزلرین اوستوندن سؤز گؤندریرم.
بو قیفیلبندین اوستونده چوخ دایانماغیمین سببی وار. نسیمینین ایلک نمونهلرینی یاراتدیغی «باغلامالار»، «قیفیلبندلر» گلیشدیررک او سوییهیه چاتمیشدیر کی، عاشقلار زمانهمیزده بیر-بیرینی قیفیلبندله امتحانا چکیر.
یاخین واختلارا قدر قیفیلبندی آچا بیلمهین عاشقلار مغلوب حساب ائدیلیر و سازی الیندن آلینیرمیش. عاشق عدالتین قیفیلبندینین سونونجو مصراعسی دئییلنلره ثبوتدور: «بیلمهسن سؤزومو ساز منه گؤندر»، یعنی مغلوب اولدوغونا گؤره سازینی گؤندر.
آکادئمیک حمید آراسلی «قیفیلبند باغلامالار»دان دانیشارکن یازیر: نسیمی اثرلرینده عاشق شعریمیزده دئییشمهلرده چوخ استفاده اولونان تاپماجاواری شعر نؤوونه ده تصادف ائدیلیر (آذربایجان ادبیاتی: تاریخی و پروبلئملری، ص.۲۸۲) .
اصلینده قیفیلبندلرده هر سطر آیریجا جواب طلب ائتدیینه گؤره تاپماجا ایله هئچ بیر علاقهسی یوخدور. تاپماجاواری شعر فورماسی ایسه بیزیم ۱۹۹۲-جی ایلده بیر ژانر کیمی اوزه چیخاردیغیمیز «بایاتی-تاپماجالار»دیر. بایاتی-تاپماجالاری فرقلندیرن جهت اوندان عبارتدیر کی، بایاتی فورماسیندا اولان بو ژانر بیر جواب طلب ائدیر.
مثلاً:
یا قانی
وئر مرادیم، یا قانی،
دریادان بیر قوش اوچدو
نه اتی وار، نه قانی.
(گمی).
بوز باغلار؛
قیشدا چایلار بوز باغلار.
عاشق بیر حکمت گؤروب
اود ایچینده بوز باغلار
(بیشمیش سودون قایماغی)
«بایاتی-تاپماجالار»آ حتی چاغداش عاشقلاریمیزدا دا تصادف ائدیلیر. عاشق شمشیردن وئردییمیز ایکی نمونه دئییلنلری تصدیقلییر:
آیاغی-الی قاندی،
دوداغی-دیلی قاندی.
معجزه دریا گؤردوم
سویو دوز، گولو قاندی.
ایکی آت وار اوزاقدا،
برقراردی هر واختدا.
قاراسی آدام ییخار
آغی گزر قوجاقدا.
(عاشق شمشیر. شعرلر. «یازیچی»، ۱۹۸۰، ص.۲۴۰-۲۴۱) .
عاشق حسین شمکیرلینین (19 عصر) هئچ بیر عاشقدا تصادف ائتمدییمیز، «دیوانی» عاشق هاواسی اوستونده یازیلمیش، قیفیلبند آدی ایله تقدیم ائدیلن اوچ بنددن عبارت «وئریر» آدلی ماراقلی شعری واردیر. شعری بورادا وئرمیی مناسب بیلدیک:
بو گون بیر حیوانات گؤردوم، زنبور کیمی شان وئریر،
خؤریی یوک ایله گلیر، نفسی دومان وئریر.
دیندیریرسن دانیشماغا، ناله وئریر آسمانا،
نه یئردهدی، نه گؤیدهدی، صدری اوسته یان وئریر.
بیر باشی وار، بیر آیاغی، گؤر نئچه داماغی وار،
ایکی قولو، بیر بوغازی، تک بیرجه دوداغی وار.
ایلشیبدی بیر مقامدا، نئچه مین اویلاغی وار،
قوی ائشیتسین، هامی بیلسین، هر گلنه نان وئریر.
گل بیچاره عاشق حسین، قیل سؤزونو مختصر،
آبی اونون بول اولاندا اولور دلی، دنگسر.
ائشیدنلر، فکر وئرین بو سؤزومه سربه سر،
اگر کی، آغام اولماسا، صدقینه گمان وئریر.
(باخ: عاشق ادبیاتی آنتولوگییاسی. باکی، ۲۰۱۷، ص.۲۰۲).
معلومدور کی، قیفیلبند قوشما اوسته یازیلیر و هر سطری جواب طلب ائدیر. لاکین اوچ بنددن عبارت «وئریر» شعرینین یالنیز بیر جوابی وار: – «دییرمان». گؤروندویو کیمی اوستاد عاشق یارادیجیلیق آختاریشیندا اولموش، عاشق یارادیجیلیغینی زنگینلشدیرمیشدیر.
نسیمینین عاشق یارادیجیلیغینا گتیردیی یئنیلیکلردن بیری ده «الف-لام» و «ترس الفبا»دیر. آکادئمیک حمید آراسلی شاعرین اوچ «الف-لام» و ایکی «ترس الفبا»سینی وئرمیشدیر (باخ: نسیمی. سئچیلمیش اثرلری. باکی، «آذرنشر»، ۱۹۷۳، ص.۵۲۷-۵۳۸( .
«الف-لام»دا هر مصراعنین ایلک کلمهسینین ایلک حرفی عرب الفباسینین سیرا ایله دوزولوشو اساسیندا وئریلیر. مثلاً:
الف – الا قامتین هر کیم گؤرر بیجان اولور،
ب ی – بشارت بولدو هر کیم دلبری سلطان اولور،
ت ی – تمنا وصلینی ائتدیم، نیازیم باخ بودور،
ث ی – ثنا ائتمکلیک اوچون اوش جانیم قربان اولور.
جیم – جمله خوبلارین سلطانی سنسن، ای پری،
ح ی – حسن ایچره نیگاریم یوسف کعنان اولور و س.
«ترس الفبا»دا ایسه شعر الفبانین سون حرفی ایله باشلاییر و ایلک حرفه دوغرو گئدیر و «ترس الفبا» شعر شکلی یارانیر.
کلاسیک ادبیاتیمیزین و «الهیات» علمینین بیلیجیسی، تانینمیش عالم حاجی فرودین قربانسوی «الف-لام» و «ترس الفبا» اوزرینده تدقیقات آپارمیش، نسیمی شعرلرینین نظم آچماسینی حروفیلیک نقطه نظریندن آراشدیرمیشدیر (باخ: حاجی فرودین قربانسوی. عمادالدین نسیمی. باکی، «علم»، ۲۰۱۹( .
نسیمینین «الف-لام» و «ترس الفبا»سی سایهسینده حروفیچیلیک ایدئیالاری تکجه دیوان ادبیاتیندا دئییل، عاشق شعرین ده دا اؤز عکسینی تاپمیشدیر.
ماراقلیدیر کی، «الف-لام» عاشقلار آراسیندا داها چوخ «الف-بئی» کیمی تانینیر.
۲۰-جی عصرین ۲-جی یاریسیندا آزافلی میکاییللا ملا احمد آراسیندا باش توتان، عاشق صنعتینده هلهلیک سونونجو اولان «باغلاما-دئییشمه»ده بو افادهیه تصادف ائدیلیر: «آزافلی ناراضیلیغینی بیلدیردی:
- آ ملا احمد، مجلسین قایداسی وار، دیوانیدن سونرا تجنیسه کئچرلر. سن ایسه بیرباشا قیفیلبند باغلامایا کئچدین.
ملا احمد باشلادی اسیب-جوشماغا:
– بورا باخ، منه «الف-بئی» اؤیرتمه. باغلامانین جوابینی وئر، بیلمیرسنسه، سازینی قوی گئت (باخ: میکاییل آزافلی. قوجا آزافلییام. «نورلان»، ۲۰۰۸، ص.۵۸۰( .
«الف-لام»ین دقته لاییق نمونهلرینی عاشق العسگر، ائل شاعری موسی، نؤورس ایمان، شاعر عبدالعضیم و ملا جمعه یاراتمیشلار. سایات نووا دا بو ژانردا قلمینی سینامیشدیر.
تصور یارانسین دئیه، ائل شاعری موسینین «قوشما» اوستونده یازیلمیش «الف-لام»ینین ۱-جی و سونونجو مصراعلارینی تقدیم ائدیریک:
«الف» – الله ایسمین ازبر ائیلدیم،
«ب ی» – بویوردو لطف احسان چاغیدیر.
«ی ی»ا یالوار، موسی، سنی قول ائیلر،
نازلی یاره یالوارماغین چاغیدیر.
)سلمان ممتاز. «آذربایجان ادبیاتی (ائل شاعرلری)». باکی، «نورلان»، ۲۰۰۵، ص. ۲۳۳-۲۳۴) .
حیاتی بویو یارادیجیلیق آختاریشلاریندا اولان، عاشق شعرینین بوتون شکللرینده قلمینی اوغورلا سینایان، «شریعت» و «طریقت» علمینی مکمل بیلن، قوشما،
دیوانی اوستونده «الف-لام»ی ایله برابر، دده العسگر گرایلی اوستونده ۳۶ مصراعلیق شعرینده «الف-لام»ین دینی باخیمدان ان گؤزل نمونهسینی یاراتمیشدیر:
ابتداکی «الف» – الله،
«ب ی» – بیرلییه دلالتدی.
«ت ی» – تکدی، واحد ی-یکتا،
عارف بو علمه بلددی...
***
العسگر، توتدوغون گناه،
باغیشلانسا، چوخ حؤرمتدی.
(عاشق العسگر، ۱-جی جلد، باکی، «علم»، ۱۹۷۳، ص.۷۳-۷۴).
نؤورس ایمان و شاعر عبدالعضیمین هر ایکیسینین ایکی «الف-لام»ی وار.
نؤورس ایماندان نمونه:
«جیم» – جلیلدی، هم جباردی
چوخ اوجادی جلالی.
«ح» – حالیدی هر احوالدان
بیلیر حرام-حالالی.
«خ» – خالیقدی، خدمتینده
یوخدو، خوفو-خیالی.
«دال» – دلالت دلیل وئریب
دوغرو دین-ارکانهدیر.
شاعر عبدالعضیمین «الف-لام»ی قیفیلبنددیر:
اوخونان عزیز قرآنین
«الف»، «ب ی»i نئچهدیر؟
عارفسنسه، سؤیله گؤروم،
«ت ئ»یی، «س ئ»یی نئچهدیر؟
نئچه مین «جیم» جمع اولوبدو،
یازیلیبدی قرآنا؟
ار عاشقسان، سؤیله گؤروم،
«ح ئ»یی، «خ ئ»یی نئچهدیر؟
ملا جمعهدن باشقا بوتون عاشقلارین «الف-لام»لاری دینی مؤوضودادیر و شبههسیز شریعتین، الهیات علمینین قاورانیلماسینا خدمت ائدیردی.
اعتراف ائتملییک کی، گورکملی عاشق ملا جمعه نین یاراتدیغی «الف-لام» و «ترس الفبا» نسیمینین روحونا داها یاخیندیر. عاشیغین «الف-لام» و «ترس الفبا»سینی فرقلندیرن جهت اونلارین یالنیز عشق، محبت، سئوگی ایله باغلی اولماسیندادیر.
اونو دا دئیک کی، «الف-لام» و «ترس الفبا»نین ان یاخشی نمونهلرینی ملا جمعه یاراتمیشدیر. عمومیتله، ملا جمعه بو عاشق شعر شکلینی چوخ گلیشدیرمیشدیر ، عاشق یارادیجیلیغینی زنگینلشدیرمیشدیر.
یایقین «الف-لام»دان اختصارلا نمونه:
قیز
«الف» – الین وئر الیمه
گئدک بیزیم ائللره، قیز!
«ب ی» – باخیب گوونیرم،
اوزوندهکی تئللره قیز!
«جیم» – جمالین اوخشاییر،
تئز آچیلان گوللره، قیز!
«ح ی» – هرهم سوناسیسان،
اوچوب قوندون گؤللره، قیز!
«لام» – لیلیدن درس گؤتوروب،
دؤندردین مجنونه منی
«میم» – میثلین جلاد، منی
قویموسین نه حاللارا، قیز.
«ی ی» – یاخین چک اؤزونه،
ملا جمعه وفاداری
سارماشسین کمر کیمی،
اینجه نازیک بئللره، قیز.
«گلسین» آدلی «ترس الفبا»دا یازدیغی شعریندن آزجا قیسالتما ایله نمونه:
«زاد» – زررافیم، دورری-گهر،
قیمت وئریب آلان گلسین.
«ص» – صدقیله دانیشارام،
سیم و زری اولان گلسین.
«ت ی» – دوروستون دئییم سیزه،
دریا کیمی دولان گلسین.
«سین» – شیطانا لعنت ائدیب،
حاقی یادا سالان گلسین.
«ظ» – ظندینی ایتیرمهییب،
سؤیلهمهییب یالان گلسین.
«سین» – سینهدن قایناییبان،
عشق اهلینی بیلن گلسین.
«الف» – الله، نه سببدن
شاد کؤنلوم ائتدین شیکسته،
«ص» –ساغساغان جمدک یانیندا
قیزیل قوشلا دورار قصده،
ملا جمعه بیر بلبلدو
لاچین اولوب چالان گلسین.
ملا جومعه نین تام فرقلی «الف-لام»لاری دا واردیر. «گؤروب» بئلهلریندندیر. عاشیغین ان مکمل تدقیقاتچیسی، گورکملی فولکلورشناس عالمیمیز پروفسور پاشا افندیئو بو شعرلری دیوانی آدلاندیرمیشدی. اصلینده بو شعرلر «الف-لام»ین فرقلی فورماسیدیر. چوخ دا بؤیوک اولمایان «گؤروب» «الف-لام»اینی بورادا وئریب فکریمیزی آیدینلاشدیرماغا چالیشاجاییق.
بلبل سایاق جوشه گلدیم «ی»ی «الف»، «ض»ین گؤروب،
باشلادیم گفتار دئمهیه «ی»او «واو»ı «ر»ین گؤروب.
بدیرلنمیش جمالینا قالمیشام مایل اولوب،
بیلدیم جاندان خیر یوخدور «میم»او «الف»، «ز»ی گؤروب.
بیر الله یم نه خوش سنده «قاف»او، «لام»، «خ» یارادیب.
بال شعربتی سورماقلیغا «لام» ایله «ب» یارادیب.
بوسه اوچون عاشیغینه «ی»، «نون»و «خ» یارادیب.
باشیم وئرسهم فدایه «کاف»، «واو»او «ض»نی گؤروب،
بسم الله دان ملا جمعه «دال»او، «ر»ی «سین» اوخویوب.
بو سئودانی مشق ائیلهدی «ف، «ر ، «سین» اوخویوب.
بیر «میم» حرف دیله دوشوب، «ت»او «ر» ، «سین» اوخویوب. به الحمدالله گشت ائیلدیم «دال»ی «واو»d، «ض»ین گؤروب.
ماراقلیدیر کی، تدقیقاتچی هر مصراع اوزره حرفلرین نه معنا وئردیینی مصراعنین اولیندهکی فکره اساساً آچا بیلمیشدی: یاز، یوز (اوز)، ناز، قیلیخ، لب، یاناخ، گؤز، درس، ، ترس، دوز. (باخ: ملا جمعه. اثرلری. باکی، «شرق-غرب»، ۲۰۰۶، ص.۱۹-۲۰).
مرسوم «الف-لام»دا عربجه حرف وئریلیر و ملا جمعه نین «اوغرادی» «الف-لام»یندا اولدوغو کیمی سونرا معناسی آچیلیر.
«الف» – ائیله بیر مرحمت،
مطلبیمه چاتیم، گئدیم.
«ب ی» – باغریما باسیم سنی،
جانیم جانه قاتیم، گئدیم.
«ت ی» – تداروک گؤر آخشاما،
بیرجه چیمیر یاتیم، گئدیم.
ملا جمعه نین بعضی «الف-لام»لاریندا مصراعدان حاصل اولان فکره اساساً حرفلرین نه معنا وئردیی آچیقلانیر. مثلاً:
بلبل سایاق جوشه گلدیم «ی ی»او «الف»، «ض»این گؤروب.
مصراعنین اوولکی حصهسی آچیقجا گؤستریر کی، صحبت یازدان گئدیر. عربجه حرفلر بونو تصدیقلییر.
باشقا بیر مثال:
بال شربتی سورماقلیغا «لا» ایله «ب ی» یارادیب.
گؤروندویو کیمی، صحبت «لب»دن گئدیر.
ملا جمعه نین «گؤروب» «الف-لام»ینی فرقلندیرن بیر جهت ده واردیر. مصراعلار هانسی حرفله باشلاییرسا، همین حرفله بیتیر.
عاشق یارادیجیلیغیندا مصراعنین ایلک و سون حرفلری عینی حرفله باشلاییر و بیتیرسه «اول-آخر» شعر فورماسی حساب اولونور. یقین بونا گؤرهدیر کی، پروف. پاشا افندیئو عاشیغین «الف-لام»ینی «اول-آخر» شعرلر سیراسیندا وئرمیشدیر (باخ: ملا جمعه. اثرلری. باکی، «شرق-غرب»، ۲۰۰۶، ص.۴۰۱) . حالبوکی «اول-آخر»این ملا جمعه نین «گؤروب» «الف-لام»ینا هئچ بیر اوخشارلیغی یوخدور. مثلاً:
ناله چکن بیر بلبلم، گل اوستونده سن دایان،
نجیم جانین قربانییام، گئتمگینن سن دایان،
نه مدتدیر من یانیرام، اسمی پنهان، سن ده یان
نامرد اولما، گل یانیما، آی ظالم میننتینن.
ملا جمعه نین تامامیله فرقلنن «آرتیق»، «اولما»، «گؤزل»، «الفه»، «ای قاصد»، «شیریندی سئودییم»، «الف-دالینن» کیمی چوخ ماراقلی شعرلری واردیر. دئمک اولار کی، اونلارین هامیسی عشق، محبتدن بحث ائدیر. عاشیغین قوشما اوستونده یازیلمیش اوچ بندلیک «شیریندی سئودییم» «الف-لام»ی دئییلنلره دایاق اولور:
دوست دا اؤز دوستوندان اولورمو بئزار،
یاتمیرام گئجهلر، «ف»، «کاف»ی، «ر»دن.
سینهم بوتاسینا سنسن کاماندار،
کئچیردیم اوخلارین «جیم»، «کاف»ی، «ر» دن.
باغبان اولان قوللوق ائیلر باغا دا،
سونالار مشهوردو تئلده، جیغادا،
خدمتکارین گؤزو اولار آغادا،
آغا نه ایستییر «نون»، «کاف»ی، «ر»دن.
ملا جمعه اوخور تورکو، عربی،
آرزولار اؤزونه خاکی ترابی،
اسم پنهان، لبلرینین شرابی،
شیریندی، سئودیگیم، «شین»، «کاف»ی، «ر» دن.
(حرفلرین معناسی: فکر، جیگر، نؤکر، شکر) .
عاشیغین «الف-لام»لاری آخیجیلیغی، دیلین شیرینلیگی، معنا درینلیگی، خلق دیلینین زنگینلیگی ایله آدامی حیرته گتیریر.
اسم پنهان، گل باریشاق، ایندی رقیب یاندادی،
آیریلیق دا بئش گون اولار، غم هیجرانین جاندادی،
یقین بیلدیم، بو بارهده کوللی تقصیر مندهدی،
آ بی وفا، سن یانیشما «ی »ی «الف» «دال»ینن.
(یادینن)
بختی قارا ملا جمعه، چک سیننه ساز، آغلا،
قلم آلیب بیر دردینی مین دفتره یاز، آغلا،
حکیم گلیب دئسه سنه وئجسیز یئره آز آغلا،
بو دنیادا غم چکهسن «دال»ی «الف» «دال»ینن.
(دادینن)
چکینمهدن دئیه بیلریک کی، «الف-لام» عاشق شعر شکلینین ان مکمل نمونه لرینی ملا جمعه یاراتمیش و عاشق شعرینی خیلی درجهده زنگینلشدیرمیشدیر.
صحبت آچدیغیمیز بو ایکی عاشق شعر شکلیندن – «باغلاما» و «الف-لام»دان، ائلجه ده شاعرین قوشمالاریندان و باشقا شعر شکللریندن گؤرمک اولور کی، داهی نسیمی عاشق یارادیجیلیغینا نئجه قوتلی تأثیر ائتمیشدیر.
نسیمینین چوخسایلی قوشمالارینین دا عاشق یارادیجیلیغینا جدی تأثیری گؤز قاباغیندادیر. شاعرین قوشمالارینین دیلینین صافلیغی، شیرینلیگی، سادهلیگی حیرتامیزدیر، سانکی گونوموزده یازیلیبلار:
لبلرین قندینه شکر دئدیلر،
جانی-شیرینه گؤر نلر دئدیلر.
جان دئمیشلر، دوداغینه هئی، هئی!
بو سؤزو گؤر نه مختصر دئدیلر.
***
گل، ای دلبر کی، حسنون آیه دوشموش،
یوزون گؤرموش، گونش سؤودایه دوشموش.
***
منیم یاریم، وفاداریم، گل آخر،
ملک صورتلی دیلداریم، گل آخر.
تأسف کی، بئله گؤزل قوشمالار یازان نسیمینین تدقیق ائتدییمیز اثرلری آراسیندا عاشق شعرینین ان اویناق و آخیجی شکلی گرایلیلارا راست گلمدیک. حالبوکی قوشما ایله گرایلی بیر-بیرینه چوخ یاخیندیر. یگانه فرق گرایلینین سککیز، قوشمانین اون بیر هجادان عبارت اولماسیدیر.
ماراقلیدیر کی، آکادئمیک حمید آراسلی نسیمینین مشهور «منده سیغار ایکی جهان، من بو جهانا سیغمازام» غزلینی گرایلی کیمی تقدیم ائتمیشدیر:
منده سیغار ایکی جاهان،
من بو جاهانا سیغمازام.
گهری-لامکان منم
کؤون و مکانا سیغمازام.
(باخ: آذربایجان ادبیاتی: تاریخی و پروبلئملری. باکی، ۱۹۹۸، ص.۲۵۰.)
تدقیقات آپاراندا گؤردوک کی، نسیمی و فضولینین داخلی قافیهلی غزللری هئجا وزنینه یاخین هزج بحرینده یازیلدیغینا گؤره اونلاری آسانلیقلا گرایلی شکلینه سالماق اولور.
مثلاً نسیمینین هزج بحرینده )2 نؤع) یازدیغی
الله اکبر، ای صنم، حسنونه حیران اولموشام،
قؤص قزحدی قاشلارین، یایینه قربان اولموشام.
–مطلعی ایله باشلایان بو و یا بیر چوخ باشقا غزللرینی آسانلیقلا گرایلییا چئویرمک اولور:
الله اکبر، ائی صنم،
حسنونه حیران اولموشام،
قؤص قزحدی قاشلارین،
یایینه قربان اولموشام.
تکرارسیز شاعر صمد وورغون فضولینین مشهور غزلینی مهارتله گرایلی شکلینه سالاراق شعرینین وزنینه اویغونلاشدیرمیشدیر:
محنت چمنیندن گل دره-دره،
اوجالدی شاعرین آهی گؤیلره:
«شب هجران یانار جانیم،
تؤکر قان چشم گیریانیم،
اویادار خلقی افقانیم،
قارا بختیم اویانمازمی؟»
فضولی یوردونون غم سسیدیر بو،
پریشان بیر ائلین نالهسیدیر بو.
خلق شاعری خلیل رضا اولوتورک ده فضولیدن استفاده ائدرک گؤزل بیر گرایلی یاراتمیشدیر:
«شب هیجران یانار جانیم،
تؤکر قان چشم گیریانیم،
اویادار خلقی افقانیم»،
او ساحلده، بو ساحلده.
بیرلشیب بیر جان اولمالی،
بوتؤو آذربایجان اولمالی
او ساحل ده، بو ساحل ده.
بورادا نسیمینین فضولی یارادیجیلیغینا تأثیریندن ده دانیشماق اولار. چونکی نسیمینین ده، فضولینین ده بیر چوخ داخلی قافییهلی غزللری هئجا وزنینه یاخین هزج بحرینده) 2نوع) یازیلمیشدیر.
نسیمی عاشق العسگر یارادیجیلیغینا دا تأثیر ائتمیشدیر. عاشق العسگرین «آ یمندهدی» گرایلیسیندا داهی سؤز باهادیرلاریندان، او جملهدن ده، نسیمیدن بحث ائتمهسی سلفینین شهرتینین و عاشیغا تأثیرینین گؤستریجیسیدیر:
فضولی، حافظ، نسیمی – اونلار دا یازدیغی آیه، مندهدی.
نسیمینین عاشق العسگر یارادیجیلیغینا تأثیری تکجه «الف-لام» شعر شکلینده دئییل، شاعرین شعرین ده صحبت آچدیغی فکرینی ترقی ائتدیرمهسی، اوندان بهرهلنمهسی نسیمی عنعنهسینین داوام ائتدیریلمهسینه اشارهدیر. داها دوغروسو، بو، عاشیغی شاعرین دعوامچیسی حساب ائتمهیه اساس وئریر:
نسیمیده:
دخی کؤنلو ائدر اوچ نسنه غمگین
قولاق اور کیم، ائدم سانا حکایه:
یامان قونشو، یامان یولداشی - بدخو،
یامان اؤورت سیاستدیر، سیاست.
عاشق العسگرده:
بو دنیادا اوچ شئی باشا بلادیر،
یامان اوغول، یامان آرواد، یامان آت.
ایستییرسن قورتاراسان الیندن
بیرنی بوشلا، بیرنی بوشا، بیرنی سات.
حمید آراسلی یازیر کی، نسیمینین زندان شعرلری آراسیندا وطن حسرتی، کدر، نیسگیللی بیر قلبین آرزولاری دویولور. شاعر بلبلون سسیندن تأثیرلنهرک کؤورلیر. بلبلون یانیقلی سسی اونا وطنی و کئچمیشلری خاطرلادیر:
هر سحر وقتینده کیم، بلبل فغانه باشلر
آهیم آرتار شؤیله کیم، آخار گؤزومدن یاشلر.
گؤر نئجه فریاد ائدر بیچاره بلبل درد ایلر
کیم، آنین فریادینا افغانه گلمیش داشلر.
نسیمیدن ۶۰۰ ایل سونرا دنیایا گلن نسیمی شعرینی یاخشی بیلن، عاشق-شاعر آزافلی میکاییل دا زینداندا اولارکن عینی حسلری کئچیرمیشدیر:
گئت اؤت غیری خیاباندا،
نه گزیرسن بو ویراندا.
سنی ده آغلار گؤرنده
دردیم اولور یوز، آی بلبل.
آزافلی تک یانما اوددا،
نشه چوخدو بو حیاتدا.
او چکدیین ناله آلتدا،
یاندیم، اولدوم کؤز، آی بلبل.
نسیمینین تأثیری آیدینجا گؤرونور. نسیمینین تأثیرینی آزافلینین باشقا زیندان شعرلریندن ده گؤرمک اولار.
نسیمیده:
ترک جان قیلدی نسیمی، کئچدی بو باشدان دخی،
قاندا قالدی آتا-آنا، قوم ایله قارداشلر.
آزافلی میکاییلدا:
بلکه زیندانلاردا اؤلدوم، گلمدیم،
آغیر ائللی بیزیم کانلار، الوداع.
قوهومنان، قارداشنان، آشنا-یاریمنان
دوستنان کئچیردییم آنلار، الویدا.
نسیمی اثرلرینین تأثیر گوجو هر شئیدن اول اونون جانلی خلق دیلیندن بهرهلنهرک خلق روحوندا یازماسی ایله باغلی اولموشدور.
نسیمینین زامانیندان آلتی عصردن آرتیق واخت کئچمهسینه باخمایاراق، اثرلرینی آسانلیقلا اوخویور، دیلینین شیرینلیینه واله اولور و سئویریک.
اون ایلدن آرتیق نسیمی حققینده ایکیجلدلیک شعر اوزرینده ایشلهین خلق شاعری قابیل شاعرین دیلینین صافلیغینا، سادلیینه، آخیجیلیغینا حسد آپاراراق یازمیشدیر:
او اوزاق، او قدیم لیسانا بیر باخ،
بوللور بولاق کیمی سوزولر، چاغلار.
اثر وار یازیلیب اوتوز ایل قاباق،
اوتوز جور لغته احتیاجی وار.
حیرتامیز شعری ایله دؤوروندن چوخ یوکسکده دوران نسیمی قدرتلی شاعر ایدی. آکادئمیک محسون ناغیسویون دوغرو اولاراق قید ائتدیی کیمی، نسیمینین بؤیوکلویو اوندادیر کی، آنا دیلی اولان تورک دیلینی عرب و فارس دیللری سوییهسینه قالدیرا بیلمیشدی.
بو بؤیوک هنر ایدی و بو هنرین آرخاسیندا دیلیمیزه، ادبیاتیمیزا، خلقیمیزا سونسوز محبت دوروردو.
آلمان عالمی لئیبنیسین مشهور کلامی واردیر: «منه مکمل دیل وئرین، سیزه مکمل مدنیت وئریم» (باخ: ض.وئردی یئوا، ف.آغایئوا، م.عادل اف. دیلچیلیک پروبلئملری. باکی، «معارف»، ۱۹۸۲، ص.۱۸۹) .
نسیمی دوغما دیلیمیزی عرب و فارس دیللری سوییهسینه قالدیرماقلا مدنیتیمیزه مثلسیز خدمت گؤسترمیشدیر.
بیزه ائله گلیر کی، آذربایجان دیلینین گلیشمه مرحلهلرینی دؤورلشدیررکن ۱-جی مرحله نی نسیمی ایله باشلاماق دوغرو اولاردی.