صبینه احمد اوا

Səbinə Əhmədova

filologiya elmləri doktoru, dosent

برگردان : دکتر حسین شرقی دره جک (سوی تورک

 

 

خلاصه

معاصر آذربایجان لیریکاسی چوخ عصرلیک میللی پوئزییانین چیچکله‌نمه‌سینی تمثیل ائدیر. او، ژانرین تصادفی شیلتاق‌لیغینی دئییل، تاریخاً معین ائدیلمیش نومونه‌نی تمثیل ائدیر. لیریکانین تحلیلی، ایلک نؤوبه‌ده، آذربایجان خالقینین میللی پوئتیک دیلینین، ائستئتیک دیرلرینین آراشدیریلماسینی طلب ائدیر. باشقا سؤزله، بیز بو ادبی حادثه‌نی ترکیب حیصه‌لرینه بؤلمه‌دن، واحید معنوی حادثه کیمی قبول ائتملییک. معاصر لیریکا دا تاریخی پوئتیکا نقطه-نظریندن ایضاح ائدیلمه‌لی‌دیر و او قدر ده خرونولوژی آسپئکت‌ده دئییل، آذربایجان پوئزییاسینین میللی خصوصیتلرینی آیدینلاشدیرماق، اونون درین قایناقلارینی معین ائتمک باخیمیندان ایضاح ائدیلمه‌لی‌دیر. بوردا ایکی معیین ائدیجی مقامی خاتیرلاماق واجیب‌دیر: بیرینجی‌سی، «پوئتیکا» آنلاییشینین اؤزو کونکرئت دؤوره اویغون اولاراق معین مئتامورفوزالارا معروض قالیر؛ ایکینجی‌سی، لیریکانین بدیعی-پوئتیک خصوصیتلرینی کونکرئت خالقین اخلاقی، ائتیک، ائستئتیک و فلسفی ایدئیالارینین کونکرئت میللی کومپلئک‌سی معین ائدیر. آذربایجان  ادبیاتیندا لیریکا بؤیوک یئر توتور.

مؤوضو سئچیمی و سوژئتین اینکیشافی، پوئتیک سؤزون اوبرازلی-مجازی زنگین‌لیگی و چوخمعنالی‌لیغی بو و بیر چوخ باشقا بدیعی اصوللار اؤز چوخ عصرلیک تاریخینده اینسان سؤزو واسطه‌سیله اونیوئرسال سحرلی تأثیر سیستئمی وئرمیش‌دیر. بو سیستئمه میللی پوئتیکا دئییلیر. بو حال بیر چوخ ایسپئسیفیک خصوصیتلری ایله سعجییه‌لنن معاصر آذربایجان  لیریکاسینین علمی اینکیشاف ایمکانلارینا دا جدی تأثیر گؤسترمیش‌دیر کی، بو ایلک نؤوبه‌ده ۱۲-جی عصر دوهالاری افضل الدین خاقانی شیروانی‌دن و شیخ نظامی گنجوی‌دن قایناق‌لانیر.

 

آچار سؤزلر: شعیر، لیریکا، قصیده، آغی، معنویات، ظلم، عدالت

  KHAGANI: THE POET OF POETS

 

Sabina Ahmadova

Doctor of Philological Sciences, Associate Professor

Chief Conservator

at the Institute of Manuscripts named after Muhammad Fuzuli of ANAS

 

Abstract

Modern Azerbaijani lyricism represents the flourishing of centuries-old national poetry. It embodies a historically determined pattern rather than a coincidental whim of the genre. The analysis of lyric poetry, primarily, necessitates an investigation into the national poetic language and aesthetic values of the Azerbaijani people. In other words, we must perceive this literary phenomenon as a unified spiritual event, without fragmenting it into constituent parts.

Modern lyrics should also be interpreted from the perspective of historical poetics – not merely in a chronological sense, but in terms of clarifying the national characteristics of Azerbaijani poetry and identifying its profound roots. It is essential to remember two defining points: first, the concept of “poetics” itself undergoes certain metamorphoses in accordance with specific eras; second, the artistic-poetic features of lyrics are determined by a specific national complex of a people's moral, ethical, aesthetic, and philosophical ideas.

Lyric poetry occupies a significant place in Azerbaijani literature. The choice of theme and plot development, the figurative-metaphorical richness, and the polysemy of the poetic word – these and many other artistic methods have provided a universal system of “magical influence” through the human word throughout its centuries-old history. This system is defined as national poetics. This circumstance has significantly influenced the scholarly development of modern Azerbaijani lyrics, characterized by many specific features that originate primarily from the 12th-century geniuses, Afzaladdin Khagani Shirvani and Sheikh Nizami Ganjavi.

Keywords: poetry, lyrics, qasida (ode), elegy, spirituality, oppression, justice

 

ШАХ ПОЭТОВ – ХАГАНИ

 

Сабина Ахмедова

доктор филологических наук, доцент

Институт рукописей имени Мухаммеда Физули НАНА,

главный хранитель

 

Аннотация

Современная азербайджанская лирика

олицетворяет собой расцвет многовековой национальной поэзии.

 

Она представляет собой не случайную прихоть жанра, а исторически детерминированную закономерность.

Анализ лирики требует, прежде всего, исследования национального поэтического языка и эстетических ценностей азербайджанского народа.

 Иными словами, мы должны воспринимать это литературное явление как целостный духовный феномен, не разделяя его на отдельные составляющие.

Современную лирику следует интерпретировать с точки зрения исторической поэтики – не столько в хронологическом аспекте, сколько с позиции выявления национальных особенностей азербайджанской поэзии и определения её глубоких истоков.

Здесь важно учитывать два определяющих момента: во-первых, само понятие «поэтика» претерпевает определенные метаморфозы в соответствии с конкретной эпохой; во-вторых, художественно-поэтические особенности лирики определяются специфическим национальным комплексом нравственных, этических, эстетических и философских идей народа.

Лирика занимает фундаментальное место в азербайджанской литературе. Выбор тем и развитие сюжета, образно-метафорическое богатство и многозначность поэтического слова – эти и многие другие художественные приемы на протяжении многовековой истории сформировали универсальную систему «магического» воздействия посредством человеческого слова. Данная система именуется национальной поэтикой. Это обстоятельство оказало серьезное влияние на возможности научного развития современной азербайджанской лирики, характеризующейся множеством специфических особенностей, истоки которых восходят к гениям XII века – Афзаладдину Хагани Ширвани и Шейху Низами Гянджеви.

Ключевые слова: стихотворение, лирика, касыда, элегия (мерсийе), духовность, гнет, справедливость

 

گیریش. خاقانی شعیرین ده اوریژیناللیق، یئنی نفس، زمانه‌یه اویغون پوئتیک لؤوحه‌لر، منزره‌لر، میللی تفککورون زمانه ایله آیاقلاشماسی، دؤوره اویغون مدئرن پوئزییا ائلئمئنتلری آچیق شکیلده دویولور.

خاقانینی شعیر ملکونون خاقانی آدلاندیریرلار. خاقان ایسه معلوم‌دور کی، «بؤیوک»، «آتا»، «حاکم»،  «حکمدار» آنلامینا گلیر. بئله کی، خاقانی تک آذربایجان اراضی‌سینده دئییل، بوتون مسلمان شرقینده ان قدرت‌لی شاعرلردن بیری، عینی زاماندا دؤورونون بوتون شاعرلرینین اوستادی  ساییلیردی. چونکی اونون شعیریتینده اینسانی کئیفیتلر، اخلاق، تربییه، ظلمه-عدالت‌سیزلییه باش ایمه‌مک، علم اؤیره‌نمک، بیلیینی آرتیرماق، بؤیویه، آغساققالا، آغبیرچه‌یه قیمت وئرمک و ایلاخیر معنوی خصوصیتلر اؤن پلانا چکیلیر، بو دا اؤز نؤوبه‌سینده خالقین دینی، میللی-معنوی دیرلرینی زنگینلش‌دیرمک اوچون چوخ اونملی رول اویناییردی.

اساس متن. افضل الدین خاقانی ۱۱۲۶-جی ایلده شاماخی‌دا دوغولموش‌دور. بو ائله بیر دؤور ایدی کی، شاماخی شیروانشاهلار دؤولتینین پایتاختی ایدی، لاکین همین دؤورده، یعنی ۱۱۹۲-جی ایلده شاماخی‌دا باش وئره‌ن دهشت‌لی زلزله‌دن سونرا پایتاخت باکی شهرینه کؤچورولموشدو. لاکین شاماخی اوزون ایللر پایتاخت اولدوغوندان شیروانشاهلار دؤولتینین اینکیشافیندا، خالقین معاریفله‌نمه‌سینده مهم رول اوینامیش‌دیر. ائله بو سببدن ده شاماخی‌دا خاقانی، عماد الدین نسیمی، حاجی زینال العابدین شیروانی، فلکی شیروانی، کافی الددین عمر ابن عثمان کیمی فیلوسوف شاعرلر، متفکرلر یئتیشمیش‌دیر.

افضل الدین خاقانی آذربایجان  ادبیات خزینه‌سینه لعللر، جواهیرلر بخش ائتمیش بیر دوهادیر کی، اونون اثرلری  هله ده صنعت قدری بیله‌نلرین قلبینده یاشاییر و یقین کی، قیامته قدر یاشایاجاق‌دیر. معلوم‌دور کی، خاقانی ده معاصری نظامی گنجوی کیمی دؤورون طلبلرینه اویغون اولاراق شعرلرینی فارس دیلینده یازمیش‌دیر. لاکین بو او دئمک دئییلدی کی، ایستر نظامی، ایستر خاقانی فارس دیلینی دوغما دیللری تورک دیلیندن اوستون توتموشلار. بو، یوخاری‌دا قئید اولوندوغو کیمی دؤورون، اساساً ده حاکم دایره‌لرین طلبی ایدی. نیظامیشوناسلارین اکثریتی قئید ائدیر کی، نظامی فارسجا یازسا دا اونون اثرلرینده تورک روحو، تورک معنویاتی، تورک قلبی وار ایدی. اگر بیز خاقانینین  یارادیجی‌لیغینی گؤزدن کئچیرسک، اونون دا پوئتیک ایفاده‌لرنین تورک حیسسیاتی ایله جیلالاندیغینی گؤرریک. بوندان علاوه خاقانی اؤزونو «تحفه العراقین» اثرینده اوغوز تورکو آدلاندیرمیش، تورکلرین قدیم وطنی کیمی توران و خزران آدلارینی چکمیشدی.

بیر عجم تورکویم، دریجه دئین،

یالواج تانییانام، تانری ایسته‌ین ۸، ص.۱۱.

خاقانی شاعر-فیلوسوف ایدی، بئله کی، اونون بیر چوخ اثرلرینده بو اؤزونو باریز شکیلده بوروزه وئریر. اونون یارادیجیلیغیندا نصیحتامیز ایفاده‌لر، حیکمتامیز توصیه‌لر کیفایت قدر وار. مثلاً، شاعرین اینسانلارا آجیندان میسگین وضعیته دوشسن بئله، مئششانلاردان یاردیم ایسته‌مه، – حیکمتامیز نصیحتی اینسانی درین دوشونمه‌یه، حرام یئینلردن اوزاق دورماغا سسلییر: «اگر ایستییرسن کی، قلبین یارالانماسین، ورم و آجلیق تؤره‌دن دؤولت‌لی آداملارین قاپیسینا یاردیم اوچون گئتمه...» ۸، ص.۶۱۱

شاعر اینسان و دونیا حاقیندا بیر سیرا فلسفی فیکیرلر سؤیلمیش‌دیر. او، «لیریک من» ایله چیخیش ائدرکن  اؤزونون نه قدر گؤزو توخ اولدوغونو، داها دوغروسو دونیا مالیندا گؤزو اولمادیغینی و محض بو  مزیتینه گؤره اوجا الله یانیندا آلنی آچیق، اوزو آغ اولدوغونو بیان ائدیر:

خزینه وئرسه‌لر من خاقانییه،

منیم وئردییم‌دن چوخ اولماز، اینان.

فلک حیران قالمیش بو اسرارا کی،

نه لره قادیردیر بیر مودریک اینسان ۸، ص.۴۳۹.

خاقانی یارادیجی‌لیغی دؤوروندن بو گونه قدر نومونه اولموش، مسلمان شرقینین بیر چوخ شاعرلری اونون اثرلریندن بهره لنمیش و بونونلا دا مسلمان شرقینین ان گورکملی شاعرلری سیراسینا داخیل اولموشلار . مشهور ایران تدقیقات‌چی‌سی قافار کندلی هریس‌چی قئید ائدیر کی، خاقانی پوئزییاسی اؤز دؤوروندن بو گونه قدر بیر چوخ صنعتکارلار اوچون اؤرنک اولموش‌دور ۶، ص.۱۵.

  خاقانییه قدر  ایستر آذربایجان، ایسترسه ایران اراضی‌سینده شاعرلر اساساً شعیریت‌ده رمزلرله اثرلر یارادیر، بیر چوخ حاللاردا بیر سیرا اوخوجولارین آنلایا بیلمدیی رمزلردن ایستیفاده ائدیردیلر. لاکین خاقانی اثرلرینی بیلاواسیطه هر بیر اوخوجونون آنلایا بیلجیی، ساده، روان شکیلده یارادیر، عینی زاماندا اونلارا گئنیش معنا وئریردی. شاعرین یارادیجیلیغیندا اینسان کاراکتئری، تلاطوم‌لو، ضدیت‌لی حادثه‌لر، مثبت و منفی صورتلر قاباریق شکیلده عکس ائدیلیر.

تدقیقات‌چی-عالیم مممداغا سلطانوو خاقانینی آذربایجاندا اینتیباه دؤورو ادبیاتینین ایلک قدرت‌لی نماینده‌سی آدلاندیریر و اونون ادبیاتا گوجلو اجتماعی هومانیست مضمون گتیردیینی وورغولاییر ۸، ص.۵.

مممدآغا سلطانوون سؤزلرینه رغما دئیه بیلریک کی، خاقانی شعیرده بیر نؤو اینقیلاب یاراتمیش‌دیر. مثلاً، شاعر میصراعلاریندا درین فلسفی ایفاده‌لرله برابر، تامامیله یئنی‌لیک‌چی کیمی چیخیش ائد‌رک مقدس قرآن کریم‌دن قایناق‌لانان بلاغت، بدیعات علملری ایله یارادیجی‌لیغینی حدیندن آرتیق زینتلندیرمیش و زنگینلشدیرمیش‌دیر. شاعرین علمی فهمی، پوئتیک تخیوللو بیلاواسیطه مقدس قرآن کریمین موبارک آیه ‌لرینین تأثیری ایله اینانیلماز درجه‌ده ایشیقلانمیش و ادبی ارثینده بدیعی تصویر سیستئمینین قورولماسینا اؤزونون اولدوقجا مثبت تأثیرینی گؤسترمیش‌دیر. محض بو سبب‌دن ده پوئتیک تخییولون گئرچکلشمه‌سی اوچون ایشله‌نن بدیعی تصویر سیستئمی هم ده بو ایفاده واسطه‌لریندن عبارت‌دیر. «حسن تعلیللر»، «عکسلر»، «تبدیللر»، «تدویرلر»، عینی زاماندا ایستر کلاسسیک، ایسترسه ده معاصر پوئزییادا ان چوخ ایشله‌نن «ایستعاره‌لر»، «تکریرلر» دایم اونون شعیرلرینین بزه یی اولموش‌دور:

خاقانی، همتله یاشاسان اگر،

اولمازسان منصبه، قیزیلا نؤکر.

یولو ایری گئدن وزیردن باش‌دیر

یولونو دوز گئدن مرد پیاده‌لر ۴.

شاعر  بوردا «حسن تعلیل»  ایفاده واسطه‌سیندن ایستیفاده ائتمیش‌دیر. معلوم‌دور کی، «حسن تعلیل»ده بیر صیفت ادبی سبب کیمی حقیقی سببین یئرینه ایشلدیلیر.

بیر سؤزله خاقانی پوئزییادا بیر یئنی‌لیک‌چی کیمی چیخیش ائد‌رک بدیعی ایفاده واسطه‌لری ایله شعیره تکجه اوبرازلیلیق وئرمکله کیفایتلنممیش، دئمک اولار کی، بیر چوخ میصراعلاریندا حیکمتامیز نصیحتلر خزینه‌سی یاراتمیش‌دیر. بو میصراعلاردا هم ده اوجا الله ین نیظام-اینتیظامی ایله طبیعتین هارمونییاسی اؤزونو شاهمات فیقورلاریندا تصدیقلییر. بئله کی، تاریخ بویو مرد پیادالار، یولونو آزمیش وزیرلردن مردلیکلرینه، وطنپرورلیکلرینه، جسارتلرینه گؤره قات-قات اوستون اولموشلار. گؤروندویو کیمی بورادا شاعرین «تشبئه» بدیعی ایفاده واسطه‌سی شعیره سؤزله اؤلچوله بیلمه‌ین زنگین‌لیک گتیریر.

تدقیقات‌چی-عالیم نوشابه آراسلی ایسه خاقانینین آذربایجان ادبیاتیندا ایلک اوریژینال فلسفی پوئزییا نومونه‌لرینین و ایلک پوئمانین یارادیجی‌سی اولدوغونو بیلدیریر ۱.

خاقانی آذربایجان ادبیاتیندا حبسخانا مؤوضوسونو (حبسییه) فلسفی موسطوییه قالدیران ایلک شاعردیر. شاماخی‌دا حبس‌ده اولدوغو واخت یازدیغی شعیرلر ساده‌جه شیکایت دئییل، آزادلیق و اینسان لیاقتی حاقیندا مانیفئست‌دیر.

معلوم‌دور کی، خاقانی ده نظامی کیمی ساده‌جه مدحیه‌چی سارای شاعری اولماییب. «تحفه العراقین » (ایکی عراقین تحفه‌سی) پوئماسیندا او دؤورون فئودال ظلمونو، سارای اینتریقالارینی و عدالت‌سیزلیگی تنقید ائدیب. بو اثر هم ده ادبیاتیمیزدا ایلک منظوم سفرنامه ساییلیر.

اونون مشهور قصیده‌لریندن اولان «مداین خارابالیقلاری» کئچمیشین عظمتی ایله بوگونکو فانیلیگی اوز-اوزه قویور. شاعر کسری سارایینین قالیقلارینا باخاراق ظالم حکمدارلارین سونونون نه اولاجاغینی داهیانه شکیلده تصویر ائدیر.

خاقانی یارادیجی‌لیغی «مرکب اوسلوب» (سبک-ی خوراسانی و عراقی آراسیندا کئچید) ایله سئچیلیر. او، آسترونومییا، طیبب، فلسفه و منطیقله باغلی تئرمینلری شعیره ائله گتیریب کی، اونون اثرلرینی تام آنلاماق اوچون جدی ساواد لازیم‌دیر.

شاعر هر نه قدر قصیده اوستادی اولسا دا،  هم ده ظریف عاشیقانه قزللرین مؤلفی‌دیر. اونون لیریک قهر‌مانی هم قورورلودور، هم ده سون‌سوز کدر ایچینده‌دیر.

اونو  دا قئید ائدک کی، شاعر «خاقانی» تخللوسونو گؤتورمزدن اول «حقایقی» (حقیقتلر جارچی‌سی) تخللوصو ایله یازیردی. شاعرین اصیل آدی ایسه ایبراهیم ایدی.

«تحفه العراقین » (ایکی عراقین تحفه‌سی) پوئماسی خاقانی یارادیجیلیغینین زیروه‌سی اولماقلا یاناشی، یاخین شرق ادبیاتیندا تامامیله یئنی بیر جیغیر آچمیش اثردیر.

بو پوئما ۱۱۵۷-جی ایلده تاماملانیب و آذربایجان ادبیاتیندا ایلک منظوم سیاحتنامه (سفرنامه) و مئموار نومونه‌سی حساب اولونور. اثر شاعرین شاماخی‌دان چیخیب مکه و مدینه‌یه، همچینین عراق عجم و عراق عرب بؤلگه‌لرینه ائتدیی سفردن بحث ائدیر. ماراق‌لیدیر کی، شاعر اثرینی اولجه «تحفه العراقین-خواطر و زبده الماضی» آدلاندیرمیشدی.

اصلینده بو اثر ساده‌جه یول خاطره‌لری دئییل، فلسفی بیر ائسسئدیر: خاقانی بورادا سارای موحیطینین ریاکارلیغینی، قولدورلاری و «اینسانلیغا حؤرمتی اولمایانلاری» کسکین شکیلده پیسلییر و غربت‌ده اولسا دا، وطنی، اوراداکی دوستلارینی، خصوصاً عمی‌سی کافی الددینی بؤیوک احتیراملا یاد ائدیر. پوئما قصیده، روباعی و مثنوی فورمالارینین اونیکال «مونتاژ تئکنیکاسی» ایله بیرلشمه‌سی خاقانینین اوریژیناللیغینین بیر گؤستریجی‌سی‌دیر. 

شاعر اثرین باشلانغیجیندا دونیانین فانیلیینی بئله تصویر ائدیر:

بو قارا تورپاقلا ماوی آسیمان،

قویموش‌دور دونیادا بیزلری حیران...

سارسیلیر وارلیغین ایندی تملی،

آچیر قاپیلاری بیر هئچ‌لیک الی ۵.

«تحفه العراقین» پوئماسینداکی درین‌لیکلری آنلاماق اوچون شاعرین روحونداکی ایکی بؤیوک سارسینتییا باخماق لازیم‌دیر: سارای‌دان جانینی قورتارماق ایستیی و مداین خارابالیقلارینین وئردیی عیبرت درسی.

خاقانی اوچون سارای ساده‌جه ایش یئری دئییل، معنوی بیر زیندان ایدی. او، بو اثرده سارای موحیطینین ریاکارلیغینی و نادانلیغینی کسکین شکیلده اینکار ائدیر.  شاعر دؤولت‌لی آداملارین قاپی‌سینا یاردیم اوچون گئتمیی معنویاتین اؤلومو ساییر و «بو یئنی عرصه‌یه گلمیشلرین کاروانساراییندا» (سارای‌دا) قالماماغی توصیه ائدیر. اونون سارای علیه ینه چیخیشی هم ده خالقین کدرینه شریک اولماسیندان قایناقلانیردی.

سفری زامانی ساسانیلرین پایتاختی مداینین قالیقلارینی گؤره‌ن شاعر، دونیا ادبیاتینین ان گوجلو فلسفی قصیده‌لریندن بیرینی، «مداین خرابه‌لری»نی  یازیر. اثرین اساس ایدئیاسی بودور کی، شاعر طاق کسری سارایینین ویرانلیینی گؤستره‌رک ثبوت ائدیر کی، ظلم اوزرینده قورولان بوتون شؤهرتلر بیر گون تورپاغا قاریشاجاق. اثرین فلسفی درین‌لیگی ایسه اودور کی،  شاعر مداینی بیر «عبرت آیناسی» آدلاندیریر و معاصیرلرینی تاریخ‌دن درس آلماغا سسلییر.

شاعرین زیندان شعیرلری (حبسییه‌لری) آذربایجان ادبیاتیندا فلسفی-اجتماعی کدرین ان یوکسک زیروه‌سی‌دیر. شاعر شیروانشاه ۱-جی آخسیتانین امری ایله شابران قالاسیندا حبس اولونارکن یازدیغی بو اثرلرده ساده‌جه اؤز طالعیینی دئییل، بشری عدالت‌سیزلیگی سورغولاییر.

خاقانی حبس‌ده اولدوغو مدت‌ده آزادلیغی فیزیکی یوخ، معنوی بیر کاتئقورییا کیمی تقدیم ائدیر. اونون زیندان شعیرلری ایکی اساس خط اوزرینده قورولوب طالعیین و دؤورون حاقسیزلیغیندان شیکایت، عینی زاماندا  شاعرین داخیلی آزادلیغینین و علمینین زنجیرلردن داها گوجلو اولماسی.

شاعر حاقیندا بیر چوخ شرقشوناسلار و تدقیقات‌چیلار داهیانه فیکیرلر سؤیلمیشلر.

یئوگئنی بئرتئلس (گورکملی شرقشوناس):

«خاقانینین زیندان شعیرلری شرق شعیرین ده تامامیله یئنی بیر ژانرین - «حبسییه»نین تملینی قویدو. او، دؤرد دیوار آراسیندا اولارکن کایناتین گئنیشلییندن دانیشان ایلک شاعردیر» ۱۰، ص.۴۹۳.

پروفسور خلیل یوسیف‌لی  شاعرین حاکم دایره‌لره قارشی عصیانینی جمعیتین معنوی بحرانینین عکس صداسی کیمی قیمتلندیریر:

«خاقانی حبسییه‌لرینده شاعرین فریادی بیر شخصین آغریسی دئییل، بوتؤو بیر جمعیتین معنوی بحرانینین صداسی‌دیر. او، زینداندا اؤزونو «فیل» (عظمت رمزی)، دوشمنلرینی ایسه «میلچک» آدلاندیرماقلا معنوی اوستونلویونو نوماییش ائتدیریردی» ۸، ص.۸

آکادئمیک حمید آراسلی  بو قصیدنی بشریتین بیر نؤع فاجعه‌سی کیمی حاللاندیریر:

«خاقانی زیندانی معنوی تمیزله‌نمه یئری کیمی گؤروردو. اونون «حبسییه» قصیده‌سی تکجه آذربایجانین دئییل، دونیا ادبیاتینین ان سارسیدیجی اینسانلیق دراملاریندان بیری‌دیر» ۳، ص.۸۴.

شاعر زیندانداکی وضعیتینی بئله تصویر ائدیر:

آیاغیم باغلی‌دیر، کؤنلوم پریشان،

نه دوست‌دان بیر خبر وار، نه ده یاردان...

بو زیندان دار دئییل منیم روحوما،

روحوم سیغمیر بو دونیا زیندانینا.

خاقانی زینداندا بئله حکمدارا بویون ایممیش، عکسینه اؤز علمی درجه‌سینی وورغولامیشدیر. او، مشهور قصیده‌سینده دئییردی کی، منیم فیکریم گؤیلرده گزیر، حالبوکی بد‌نیم بو تورپاق قاتیندا محبوس‌دور.

خاقانینین زینداندان دوستلارینا، خصوصاً ده عزالددین شیروانییه یازدیغی منظوم مکتوبلار ساده‌جه خواهیشنامه دئییل، صادق‌لیک فلسفه‌سینین ان یوکسک زیروه‌سی‌دیر. شاعر بو مکتوبلاردا دوستلوغون «مقدس آند» اولدوغونو و ظلم قارشیسیندا یالنیز معنوی بیرلیین ساغ قالدیغینی گؤستریر.

خاقانی زینداندا اولارکن دوستو عزالددین شیروانییه مکتوبلار یازمیش‌دیر و بو مکتوبلار دا اؤز نؤوبه‌سینده همین دؤورون ضدیتلرینی، طلاتوملرینی عکس ائتدیره‌ن «آرشیو سندلری»دیر.  خاقانیشوناس عالیم پروفسور قافار کندلی بو مکتوبلارین آذربایجان ادبیاتیندا مهم رول اوینادیغینی قئید ائدیر:

«آذربایجان ادبیاتیندا ائپیستولیار (مکتوب) ژانرینین بدیعی-فلسفی زیروه‌سی‌دیر. بو مکتوبلاردا شاعر فردی کدریندن داها چوخ، اینتیباه دؤورو ضیالی‌سینین جمعیت‌ده‌کی تنهالیغینی قلمه آلیب» ۶، ص.۱۵.

مممدآغا سلطانوو  بو مکتوبلاری دؤورون اجتماعی-سیاسی منظره‌سینین عکس صداسی اولدوغونو وورغولاییر:

«خاقانی بو مکتوبلاردا دوستلوق آنلاییشینی ایلاهیلشدیریر. اونون اوچون عزالددین ساده‌جه بیر دوست دئییل، هم ده صنعتینه و شخصیتینه سیغیناجاغی معنوی بیر لیماندیر. شاعرین بو یازیشمالاری دؤورون اجتماعی-سیاسی منظره‌سینی اؤیره‌نمک اوچون ان دوروست منبع‌دیر» ۹، ص.۷

چئخ شرقشوناسی  ژان ریپکا ایسه بو مکتوبلاری خاقانینین داخیلی زنگینلیینین آیناسی کیمی دیرلندیریر:

«خاقانینین منظوم مکتوبلاری اونون داخیلی دونیاسینین گوزگوسودور. او، بو اثرلرده هم بیر فیلوسوف، هم ده حاقسیزلیغا اوغرامیش مغرور بیر صنعتکار کیمی چیخیش ائدیر. اونون دوستلوغا وئردیی دیر شرق شعیرین ده نادیر حادثه‌دیر» ۱۱. مکتوبلارداکی صداقت موتیولری  اؤن پلانا چکیلمیش‌دیر. شاعر زینداندا فیزیکی جهت‌دن اذیت چکسه ده روحونون  آزادلیغینی بیان ائدیر:

«ای عزالددین، سنین عشقین منیم اوچون زیندان زنجیریندن داها محکم‌دیر. بد‌نیم شابراندا اولسا دا، روحوم سنین یانیندادیر».

 بو سطیرلر گؤستریر کی، خاقانی اوچون فیزیکی حبس یوخ، معنوی خیانت اصل اؤلومدور.

بو مکتوبلار ثبوت ائدیر کی، خاقانی حبس‌ده اولارکن تامامیله اونودولمامیشدی؛ دؤورون مترقی ضیالیلاری اونون آزادلیغی اوچون گیزلی و آشکار فعالیت گؤستریردیلر.

«وحشت الفتان» (و یا بعضی منبع‌لرده «تحشت الفتان») قصیده‌سی خاقانی یارادیجیلیغینین ان توند، ان قارانلیق و ان درین فلسفی قاتی‌دیر. بو اثر شاعرین دونیادان، اینساندان و نفسین آزغینلیغیندان دویدوغو ائکزیستئنسیال دهشتین (وحشتین) پوئتیک ایفاده‌سی‌دیر.

بو قصیده‌ده خاقانی گنجلیین احتیراصلارینی، دونیانین آلدادیجی پاریلتی‌سینی و اینسانین اؤز داخیلی «حیوانی» (نفسی) ایله موباریزه‌سینی تصویر ائدیر. او، دونیانی بیر خارابازارلیغا، اینسان نفسینی ایسه بو خارابالیق‌دا اولایان بیر جاناوارا بنزه‌دیر.

پروفسور قافار کندلی  بو قصیده‌یه اؤز موناسیبتینی بو شکیلده بیلدیریر:

««وحشت الفتان» قصیده‌سی خاقانینین داخ‌لی اینتیباهینین، اؤز نفسینه قارشی اعلان ائتدیی محاربه‌نین مانیفئستی‌دیر. شاعر بورادا اینسانی مادی عالمین قانداللاریندان قوپوب معنوی اوجالیغا سسلییر. بو اثر اورتا عصر فلسفی پوئزییاسینین ان مرکب نومونه‌لریندن بیری‌دیر» ۶، ص.۱۷.

آذربایجان ادبیاتشوناسلیغیندا سیلینمز ایزلر بوراخمیش آکادئمیک حمید آراسلی  بو قصیده‌ده خاقانینین جاهیل اینسانلارین «وحشت»، جهالت یوخوسوندا اولدوغونو خاراکتئریزه ائدیر:

«بو قصیده‌ده خاقانی بیر فیلوسوف کیمی چیخیش ائد‌رک، جمعیت‌ده‌کی پوزغونلوغو گنجلیین آزغینلیغی کونتئکستینده تحلیل ائدیر. او، «وحشت» دئدیک‌ده هم ده دؤورون علمه و صنعته وئردیی دیرسیزلیک‌دن دوغان سارسینتینی نظرده توتور» » ۳، ص.۸۵.

مشهور آلمان شرقشوناسی آننئماری شیممئل شاعرین «وحشت» فلسفه‌سینی بو جور شرح ائدیر:

«خاقانینین بو قصیده‌سینده‌کی بدیعی تصویرلر شاعرین تنهالیغینین فلسفه‌سی‌دیر. او، کایناتین سیرلری قارشیسیندا عاجیز قالان اینسانین قورخوسونو «وحشت» تئرمینی ایله ائله اوستالیقلا وئریر کی، بو، سونرادان صوفی پوئزییاسینا دا بؤیوک تأثیر گؤسترمیش‌دیر» ۱۲.

گؤروندویو کیمی شاعرین بو قصیده‌ده آلی مقصدی جهالت گیردابیندا چاپالایان اینسانلارین محض عقل‌سیزلیق و علم‌سیزلیک اوزوندن بو وضعیته دوشمه‌سینی اؤن پلانا چکیر:

 «اؤز داخیلینده‌کی وحشینی رام ائتمه‌ین کس، خاریجی عالم‌ده عدالت آختارماسین».

  شاعر بو آدی تصادفا سئچمه‌ییب. اورتا عصر تئرمینولوگییاسیندا بو، هم «قورخو»، هم ده «تنهالیق‌دان دوغان اورکک‌لیک» دئمک‌دیر. خاقانی جمعیتی معنویات‌سیز گؤردویو اوچون اؤزونو او جمعیت‌ده «وحشی» (یاد) حیسس ائدیردی.

تدقیقاتلاردان معلوم‌دور کی، شیخ نظامی گنجوی اوندان یاش‌دا بویوک اولان خاقانینین شعیریتینی و شخصیتینی عزیز توتموش، حسن رغبت گؤسترمیش و خاقانی الله رحمتینه قوووشارکن «آغی» یازمیش‌دیر. نظامی گنجوینین خاقانی شیروانینین وفاتی موناسیبتیله یازدیغی او مشهور آغی (مرثیه) هم ایکی داهی آراسینداکی احتیرامین، هم ده صنعتکارین صنعتکارا وئردیی دیرین ان عالی نومونه‌سی‌دیر. نظامی بو ایتکینی سانکی اؤز روحونون بیر پارچاسینین ایتمه‌سی کیمی قلمه آلمیش‌دیر. نظامی خاقانینین اؤلوم خبرینی آلاندا چوخ سارسیلمیش و بو مشهور بیتلری یازمیشدی:

دئییردیم کی، خاقانی منیم اوچون آغی دئیه‌جک،

حیف کی، من اونون اوچون آغی دئمه‌لی اولدوم! ۸، ص.۵.

آکادئمیک حمید آراسلی  خاقانینین اؤلوموندن  نیظامینین سون درجه سارسیلدیغینین سببینی آذربایجانین گور سس‌لی صنعتکارینین سوسماسی کیمی سعجیلندیریر:

«نیظامینی سارسیدان تکجه بیر شاعرین اؤلومو دئییل، شیروانین و گنجه‌نین، بوتؤولوک‌ده آذربایجانین ان گور سس‌لی صنعتکارینین سوسماسی ایدی. بو آغی، نیظامینین خاقانی صنعتینه وئردیی ان بؤیوک قیمت‌دیر» ۳، ص.۸۶.

  خاقانی تدقیقات‌چی‌سی پروفسور خلیل یوسیف‌لی  نیظامینین بو مرثیه سینی یازماقلا اؤزونون نه قدر یوکسک معنوی کئیفیتلره مالیک اولدوغونو ثوبوت ائد‌ن باریز گؤستریجی‌دیر:

«نظامی بو کیچیک مرثیه‌سی ایله ثبوت ائتدی کی، داهیلیک پاخیللیق‌دان اوجادیر. او، خاقانینی اؤزونه معنوی آتا و اوستاد ساییردی»  ۸، ص.۷.

تذکیره‌چی لطفعلی بی آذر اؤزونون «آتشگده» تذکیره‌سینده بو باغلیلیغی بو شکیلده دیرلندیریر:

«نظامی کیمی بیر اوستادین خاقانی حاقیندا دئدیی او بیرجه بیت، خاقانینین نه قدر اوجا بیر مقام‌دا اولدوغونون ثبوتودور» ۲.

تصادفو دئییل کی، نظامی اؤزونون «لیلی و مجنون» پوئماسیندا دا خاقانی‌دن سؤز آچمیش، اونو شعیر ملکونون خاقانی (حکمداری) آدلاندیرمیش‌دیر. ماراق‌لیدیر کی، هر ایکی شاعر عینی ادبی مکتبین آذربایجان پوئتیک مکتبینین ان پارلاق سیمالاری‌دیر و بیر-بیرینی مطالیه ائد‌رک زنگینلشمیشلر.

خاقانینین «ختم سلوک»  (یولون سونو) اثری «کودلاشدیریلمیش» اثری‌دیر. بو پوئما شاعرین عمرونون سون ایللرینده یازدیغی، فلسفی-صوفی باخیشلارینین جعملندیی بیر وصیتنامه ماهیتینده‌دیر. «ختم سلوک» معنوی اوجالیغا جان آتان اینسانین کئچدیی مرحله‌لردن بحث ائدیر. شاعر بورادا دونیانی «زیندان»، روحو ایسه «محبوس» کیمی تصویر ائد‌رک، بو زینداندان قورتولوش یولونو (سولوک) گؤستریر. بو یول علم‌دن، معریفت‌دن و نفسین اؤلدورولمه‌سیندن کئچیر.

پروفسور قافار کندلی خاقانینین بو اثرده آرتیق اینسانی کئیفیتلرین، فضیلتلرین وحدتینده دوردوغونو و بو دونیادان بوتون گوناهلاردان تمیزلنیش شکیلده کؤچه جیینین تصدیقینی سعجیلندیریر:

«ختم سلوک» اثرینده خاقانی آرتیق سارای شاعری و یا شیکایت‌چی محبوس دئییل، او، کامیل بیر عاریف‌دیر. شاعر بو پوئماسیندا اؤزونون بوتون حیات یولونا یئکون وورور و مادی عالم‌دن معنوی عالمه کئچیدینی اعلان ائدیر. بو اثر خاقانی فلسفه‌سینین سون نقطه‌سی‌دیر» ۶، ص.۱۷.

آکادئمیک حمید آراسلی  خاقانینین بو پوئمادا ان آنلاشیق‌لی و ساده شکیلده  داخیلی منینی «فتح» ائتدیینی خاراکتئریزه ائدیر:

«بو پوئمادا خاقانی رمزلر و سیمووللار دیلیندن گئنیش ایستیفاده ائدیر. اونون 'سفری' جوغرافی دئییل، معنوی‌دیر. او، بو اثرله ثبوت ائدیر کی، اینسان یالنیز داخیلی 'من'ینی فتح ائتمکله آزاد اولا بیلر» ۳، ص.۸۶.

پروفسور خلیل یوسیف‌لی  ایسه بو اثرده خاقانینین فطری ایستعدادا و حیرتامیز درجه‌ده علمی فهمه مالیک اولدوغونو وورغولاییر:

«ختم سلوک » آذربایجان ادبیاتیندا فلسفی مثنوی ژانرینین ان آغیر نومونه‌لریندن بیری‌دیر. بورادا شاعر طیبب، آسترونومییا و ایلاهیات بیلیکلرینی صوفی تئرمینلری ایله ائله بیرلشدیریب کی، اثری شرح ائتمک اوچون بؤیوک بیر ائنسیکلوپئدیک بیلیک طلب اولونور» ۸، ص.۱۲.

معلوم مسئله‌دیر کی، اوجا الله اینسانی ملکلردن ده اوستون یاراتمیش‌دیر. لاکین اینسان اؤز نفسینه اویاندا و نفسینین طلبلری ایله حرکت ائد‌نده اینسانی کئیفیتلرینی ایتیریب معنوی اوچوروما یووارلانیر.  بو سبب‌دن ده شاعر بو اثرده اینسانین اوجالیغینی بئله تصویر ائدیر: «سن ای اینسان، گؤیلردن ده اوجاسان، کیفایت کی، اؤز داخیلینده‌کی گؤوهری تانییا بیله‌سن».  شاعر بیلیی (علمی) روحون قانادی ساییر و علم‌سیز اینسانی «یئره چؤکن کؤلگه»یه بنزه‌دیر.

خاقانی تدقیقات‌چی‌سی پروفسور مممدآغا سلطانوو خاقانینی اؤزوندن سونراکی نسیللر اوچون میراث قویموش، آذربایجان و مسلمان شرقینین ادبیاتیندا دیرلی بیر مکتب یاراتمیش بیر صنعتکار حساب ائد‌رک یازیر:

«خاقانی پوئزییاسی اؤز دؤوروندن باشلایاراق بو گوندک شرقین، او جمله‌دن آذربایجانین بیر چوخ صنعتکارلاری اوچون اؤرنک اولموشدور. امیر خسروو دهلوی، عبدالرحمان جامی، ابوالقاسیم شیرازی امری، محمد فضولی، سید عظیم شیروانی کیمی سؤز خیریدارلاری خاقانی شیروانی ارثیندن تاثیرلنمیش، خاقانینی اؤزلرینه اوستاد حساب ائتمیشلر.

سید عظیم شیروانی «خاقانی یارادیجی‌لیغینی یوکسک قیمتله‌ندیره‌رک اونو «هنرین کسرلی قیلینجی» آدلاندیرمیش‌دیر» ۷، ص.۱۰۹.

نتیجه. آذربایجان ادبیاتی ۱۲-جی عصرده نظامی گنجوینین یارادیجیلیغیندا ان اوجا زیروه‌یه چاتمیش‌دیر. معلوم‌دور نظامی گنجوی بوتون دونیا متفکرلرینین یارادیجیلیغینی مطالیه ائتمیش و اونلارین کلیاتیندان اثرلرینده اساساً تاریخی منبع‌لر کیمی ایستیفاده ائتمیش‌دیر. لاکین نظامی گنجوی محض خاقانی شیروانینی اؤزونه اوستاد سایمیش، اونون دست خطینی اولدوقجا یوکسک قیمتلندیرمیش‌دیر.

خاقانینی آذربایجان شعیرینه یئنی‌لیک، اوریژیناللیق، تزه نفس گتیرمیش و بونونلا دا تک آذربایجان شعیرینه دئییل، مسلمان شرقینین خزینه‌سینه مکمل شکیلده یارادیلمیش ادبی ارث ارمغان ائتمیش‌دیر.

خاقانی همیشه پوپولیاردیر، هر زامان صنعت سئورلر طرفیندن مطالعه ائدیلیر، اوخونور، سئویلیر. تصادفو دئییل کی،  باشی دایما دؤولت ایشلرینه قاریشان آذربایجانین جناب پرئزیدئنتی بو داهی شاعری یئنه یادا سالاراق اونا اولان حسن رغبتینی، شاعرین ۹۰۰ ایللیک یوبیلئیینین کئچیریلمه‌سی اوچون سرا‌نجام ایمضالاماقلا بیان ائتمیش‌دیر.

   Səbinə Əhmədova

filologiya elmləri doktoru, dosent

AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu, baş mühafiz

https://orcid.org/orcid-search/search?searchQuery=0000-0002-7929-5248

 

İstifadə edilmiş ədəbiyyat siyahısı:

 

Araslı, N. Xaqani poeziyasında günəş obrazı // – Bakı: Risalə, araşdırmalar toplusu, –

2020. № 2 (19), – 52-60 s.

Azər, L. Atəşkədə / L.Azər. – Bombey, – 1860. –

452 s.

Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi: 3 cilddə / ümumi red.: S.Vurğun, M.İbrahimov, M.A.Dadaşzadə; cildin red.: H.Araslı, M.Quluzadə, M.C.Cəfərov – Bakı: AzSSR EA, – c.1. – 1960. – 589 s.

Xaqani Şirvani – Rübailər: elektron resurs /

URL: https://ens.az/az/xaqani-sirvani-rubailer

Xaqani Şirvani. Töhfətül-İraqeyn: elektron resurs / URL:

https://ru.scribd.com/document/975916174/Xaqani-Shirvani-Tofetul-Iraqeyn

Kəndli-Herisçi, Q. Xaqani Şirvani (həyatı, dövrü

və mühiti) / Q.Kəndli-Herisçi. – Bakı: Elm, –

1988. – 592 s.

Sultanov, M. Xaqani Şirvani (həyatı və yaradıcılığı haqqında) / M.Sultanov. – Bakı:

 Azərnəşr, – 1954. – 112 s.

Şirvani, Xaqani. Seçilmiş əsərləri / Xaqani Şirvani. tərt. ed. M.Sultanov; ön sözün müəl. və elmi red. X.Yusifli –  Bakı: Lider, – 2004. –

672 s.

Şirvani, Xaqani. Seçilmiş əsərləri / Xaqani

Şirvani. tərt. ed. M.Sultanov – Bakı: Yazıçı, – 1987. – 646 s.

Евгений, Э. Б. Избранные труды. Низами и

Фузули / Э.Б.Евгений. – Москва: Вост., лит.,

 –1962. – 553 с.

Rypka, J. History of Iranian Literature /

J.Rypka. – Dordrecht, – 1968. – 942 p.

Schimmel, A. A Two-Colored Brocade: The Imagery of Persian Poetry / A. Schimmel. –

Carolina: The University of North Carolina

 Press, – 1992. – 558 p.