S.Tahirin“SEVGİSİNDƏ İTƏN QIZ” ROMANINDA XALQ HƏYATININ TƏSVİRİ
Sakibə Ələsgərova
ساکیبه العسگراوا
برگردان : دکتر حسین شرقی دره جک
س.طاهرین «سئوگیسینده ایتن قیز» رومانی شیمال و جنوب جوغرافییاسیندا گئدن پروسئسلرین عمومی آخارینی بیر ایستیقامتده ائتنوقرافیک مدنیتی، میللی-معنوی دیرلری عکس ائتدیرمک مرامی ایله خاراکتئریزه اولونور. میللی گئییملر، یئمک و ایچکییلر، خالق نقلیات واسطهلری، صنتکارلیق، یاشاییش مسکنلری، یاشاییش ائولری و اونون عمومی خاراکتئریستیکاسی آنلامیندا دولغون تصووور فورمالاشدیریر. «معلوم اولدوغو کیمی، خالقین تاریخی تکجه یازیلی منبعلرینده دئییل، ائلجه ده اونون عادت-عنعنهلرینده، احاطه اولوندوغو عالم حاقیندا دوشونجه و تصووورلرینده، اینام و اعتقادلاریندا، امک آلتلرینده، یئمیینده، گئییمینده، یاشاییش ائولرینده، هابئله قبیر عابدهلرینده و قدیم مسکنلرینده، افسانه و ائپیک داستانلاریندا، روایتلرینده، ائتنوس طرفیندن یارادیلیب، اونو باشقالاریندان فرقلندیرن مدنیتین بوتون سفئرالاریندا قورونور. سون زامانلار دونیادا، ائلجه ده اونون بیر حیصهسی اولان جنوبی قافقازدا، آذربایجاندا توغیان ائدن حادثهلر -میللی زمین اوزرینده باش وئرن مباحثه و
ملاحظه لر یئرلی اهالینین دوغما یوردلاریندان کوتلوی شکیلده میقراسییاسینا، اونلارین مادی و معنوی ارثینین، تصروفات معیشتیله باغلی ائلئمئنتلرین آرادان قالدیریلماسینا سبب اولور.
» س.طاهیر بوتونلوکده یارادیجیلیغینین وئردیی بیلگیلرله میللی-معنوی یادداشی، خالق دوشونجهسینده اولانلاری تقدیمه،پرینسیپلشدیرمهیه حساسلیق گؤستریر.
«وطنله سئوگی آراسیندا (شعیرلر و پوئمالار)»، «قونشو قیزین مکتوبلاری (پووئست و رومان)»، «امانت (پووئستلر)»، «لیریکا»، «سئوگی افسانهسی (شعیرلر و پوئمالار)» و س. اثرلری صنعتکارین گؤروب-ائشیتدیکلرینه، قارشیلاشدیقلارینا و مشاهدهلرینه اساسلانماقلا بیر اسرارنگیزلیگی، میللی یادداشین موختلیف سفئرالاریندا قلیبلشمیش تصورلرین ایفادهسینه کؤکلنیر.
کئشمکئشلی حیات یولو کئچن ادیبین صحبتلری، ائلجه ده اثرلری اونون ائنسیکلوپئدیک ذکا صاحبی اولماسینین ان پارلاق نومونهسیدیر.
«وطن»، «گلهجهیم من»، «من اود اوغلو آذرییم/ تورکم»، «قارداشیم»، «ال ساخلا»، «جاواب وئرسین تاریخ منه»، «زیروهلر»، «الینی وئر منه»، «سسلییرم سنی آنا»، «قانلی درس»، «ساز»، «گؤیگؤل»، «قلم یولداشیما»،»تهراندا»، «اؤولاد حسرتی»، «بیز یئنه سوسوروق»، «قورخما، گولوم»، «آیریلیق» ، «من گؤردوم»، «مملکتیم»، «بیر پارچا تورپاق»، «خالقیم»
و س. اونلارلا پوئتیک نومونهلری ایله بدیعی نثری آراسینداکی باغلانتیلار و دوشونجه سخئملری عینی تصورو عکس ائتدیرمک کاراکتئریله سجییهلنیر.
ای داغلاردان اوجا خالقیم،
یومروغونو اوجا قالدیر.
وور سوورولسون ظولمت گؤیه،
من آزادلیق شاعرییم.
س.طاهریناوزلشدیی حادثهلر، یاشادیغی آجیلار، آیریلیغین کؤنوللری داغلایان آمانسیزلیقلاری و بوتونلوکده آذربایجان بویو یاشانانلار، گئدن پروسئسلرین مرکبلیک تونو «من آزادلیق شاعرییم» دوشونجهسینی اورتایا قویماغا حساسلیق گؤستریر. من تیمثالیندا دئییلنلر بوتونلوکده خالقین حاق سسینین عکس-صداسی اولاراق ائل-ائل، اوبا-اوبا مملکتی دولاشماقلا فاکتلاشیر.
س.روستمخانلی «آزادلیغا ایچیلن آند» مقالهسینده بو مسئلهلره کونکرئت فاکتلار، باش وئرنلر تیمثالیندا موناسیبتینی بیلدیرهرک یازیر: «جنوبی آذربایجانلا سرحدین لاپ یاخینلیغیندا - لئریکده، رایون ضیالیلارینین توپلاشدیغی بیر مجلیسده شعیر اوخویوردو. باشینی قار آلمیش داغلارین، قیزیوردی، کؤمورگؤی زیروهلرینین او اوزو ساوالان ایدی؛ یوللاری باغلی اولماسایدی زیارتینه گئدجکدیک. لاکین دومان ائله قاتیلاشمیشدی کی، اون آددیم او یعنی گؤرمک اولموردو. بو دفعه سهراب طاهیر ایلک گنجلیک ایللرینه شاهیدلیک ائتمیش «داغلار گؤزهلی» ساوالانی، هئچ اولماسا، اوزاقدان-اوزاغا گؤرمک ده نصیب اولمادی.
سرحدده - عمورلوک دردی و فاجعهسینه، اوشاقلیق دونیاسینین او تایلی خاطرهلرینه، ایراندا قالمیش قارداشلارینین، قوهوملارینین اورک هاواسینا یاخینلاشدیقجا سهراب طاهیر قملنمکدنسه، سانکی طالعیین آجیغینا داها دا شن، نیکبین، ووقارلی گؤرونوردو. وطنین فاجعهسینی قیرخ ایلدن بری اؤز شخصی طالعیینده، آناسیز، آتاسیز، قارداشسیز ایللرینده هامیدان گیزلی اوریینه آخیدیلان گؤز یاشلاریندا (بیر دفعه سهراب طاهیر صحبت ائلمیشدی کی، اؤزومو بو قدر توخ توتوب گؤز یاشیمی گیزلهسم ده، یوخودا تئز-تئز آغلاییرام و سحر دوروب بالیشیمی یاش گؤرورم) سرت، دؤیوشکن، آغریلی و اومیدلی پوئزییاسیندا یاشادان دوستوموزو، قارداشیمیزی، «سهراب عمی»میزی من هئچ واخت بو قدر دؤزوملو، گوجلو گؤرممیشم». س. طاهیرین «سئوگیسینده ایتن قیز» رومانی خالقین جانلی، یاشانان تاریخینین بوتونلوکده آذربایجان تیمثالیندا صحیفهلریدیر. بورادا تکجه جنوبی آذربایجاندا اولانلار دئییل، هم ده اونون شیمال حیصهسیندهکی وضعیتی بیر موکممللیکله یازییا گتیریلیر.
طالعیین سرت روزیگاری آذربایجانی جنوبلو، شیماللی آغیر محرومیتلره دوچار ائتمیشدی و بو آجیلار، موجادیلهلر، اینقیلابلار همین دهشتلرین قانلی صحیفهلری اولاراق «سئوگیسینده ایتن قیز» رومانینا گتیریلیر. اثردهکی ائپیک تحکیینین دقت اؤنونه گتیردیی حادثهلر، ائتنوقرافیک مدنیت، میللی-معنوی دیرلر، عائله موناسیبتلری، سوسیال سفئرانین اوزلشدیی حادثهلر و س.، و س. بوتون طرفلریله پروبلئملر آسپئکتینده ایمپئرییا هدفلرینه دایانان مورککبلشدیرمهلره، خالقین آغیر حیات طرزینه دوچار ائدیلمهسینه باغلانیر. س.طاهیر بوتونلوکده بونلارین شاهیدی اولاراق هم جنوبدا، هم شیمالدا یاشانانلاری بیر یازیچی اولاراق اؤز طالعیینده گؤرموش، آجیمیش و اونون آرادان قالدیریلماسی یوللارینی موختلیف فورمالاردا گئنیش آودیتورییایا تقدیم ائتمک مقصدینده اولموشدور.
ائلچین ادیبین شخصیتینی خاراکتئریزه ائدرکن بیر مقامی دقت اؤنونه گتیرهرک وورغولاییر کی، «سهراب طاهیر آذر آذره سلیمان روستم ده عمی دئییردی. حالبوکی، او، سهراب طاهیردن ایگیرمی نئچه یاش بؤیوک ایدی. سهراب طاهیر بیز یازیچی و شاعرلرین عمیسیدیر. او، شخصیتدیر». زنگین، کئشمکئشلی، هم ده مرکبلیکلرله دولو حیات یولو، اونون یارادیجیلیغی (پوئزییاسی، نثری، پوبلیسیستیکاسی) بونا نومونهدیر. «سئوگیسینده ایتن قیز» رومانی صنتکارین جانلی مشاهدهلرینه باغلانیر.
ادبی-مدنی موحیطین قیمتلندیرمهلری بوتون پارامئترده س.طاهیر یارادیجیلیغینی قیمتلندیرمهیه، ائتنوقرافیک زنگینلیک قاتلارینی ایفادهیه یوکلنیر.
«سئوگیسینده ایتن قیز» رومانی فاکتورا زنگینلیگی، خالقین حیات طرزینی، عادت-عنعنهلرینی، موناسیبتلرینی موختلیف آسپئکتلرده سرگیلمک باخیمیندان مکمللیک نومونهسیدیر. معلوم اولدوغو کیمی، «آذربایجان خالقی اوزون عصرلر عرضینده اؤزونمخصوص لوکال خصوصیتلری ایله سعجییهلنن زنگین معنوی مدنیت یاراتمیشدی. هارادا مسکونلاشماسیندان آسیلی اولمایاراق، اجدادلاریمیز بو معنوی ارثینی قورویوب ساخلامیش و گونوموزدک اونو نسیلدن-نسیله اؤتورموشدور.
موختلیف تاریخی دؤورلرده اجتماعی-اقتصادی زمین اوزرینده اینتیشار تاپمیش مراسیملر، عادتلر، آیینلر، قایدالار، شیفاهی خالق یارادیجیلیغی، موسیقی، بایراملار و اویونلار – عمومیتله بوتون بونلار خالقین معنوی دونیاسینی، داها دقیق دئییلسه، معنوی مدنیتینی تشکیل ائدیر. تصروفات حیاتی و مادی مدنیت اونون دونیایا باخیشینی، ائتنیک پسیخولوگییاسینی، سؤز دونیاسینی احاطه ائدیب معنوی وارلیغینی تصدیق ائدیر». س.طاهیرین «سئوگیسینده ایتن قیز» رومانی بوتون پارامئترلرده ژانر سوییهسینده ائتنوقرافیک موکممللیین گئرچکلیک مدلی اولاراق اؤزونو نوماییش ائتدیریر. خالق تبابتی، معاریف، اویون و ایلنجهلر، دین، دینی مراسیملر، اینام و اعتیقادلار، خالق تقویمی، قوربان بایرامی، معیشت و مؤوسوم مراسیملری تیمثالیندا اولان ائپیزودلار صرف رئاللیغین، یاشانانلارین یادداش اؤرنیی اولاراق متنه گتیریلیر.
«نووروز خان سمندردن سوروشدو:
-نئچه اوشاغین وار سمی؟
سمندر الیندهکی تاری یئره قویوب تئز آیاغا دوردو و تعظیم ائدیب دئدی:
-خان آغا، نؤکرین بیردی.
-آدی ندیر، - دئیه ارکیانا طرزده ماراقلا سوروشدو.
-نؤکرین آدی هاروندور، هله اوشاقدیر.
-نیی اوشاقدیر، سندن هله هوندوردور.
-هوندورلویونه باخما، خان آغا، اوشاقدی.
-اونا دئیرسن کی، کیشی کیشینین قاپیسینا گلنده باشینا بؤرک قویار، موطریب کیمی گلمز». گؤروندویو کیمی، بو ائپیزود مین ایللرین دیرلرینه، یاشام فلسفهسینه، موناسیبتلرینه باغلانان تصوردن قایناقلانان صحبتلر کیمی سمندرله نووروز خان تیمثالیندا موتیولشیر. «کیشی کیشینین ائوینه بؤرکسوز (پاپاقسیز) گلمز دوشونجهسی و نووروز خانین بیر قدر سرت، هم ده سسینین تونونو قالدیرماقلا زهمله سؤیلدیی سؤزلر یاساق اولونموش داورانیشین قورونوشونا کؤکلنیر. نووروز خانین داورانیشلاری بیر ایستیقامتده خالق دوشونجهسیندهکی آغساققاللیق تصورلرینه باغلانماقلا اؤزونو نوماییش ائتدیریر، ائلجه ده موناسیبتلر تیمثالیندا نووروز خانین دانیشیق اوسلوبو و سمندرین دئدیکلری صرف جمعیت سوییهسینده مویینلشمیش داورانیش ائتیکئتلرینه حساسلیق گؤسترمکله نومونهیه چئوریلیر.
قیزلارین بولاق باشینا گلمهسی و اونون ایشارلدیی سیموولیک مضمون بیر گؤزللیک نوماییشی، سئوگی و طالع معینلیگی مکانی کیمی تصوره باغلانماسی ایله دقت اؤنونه گلیر. کنیزلرین خان بولاغینا گلمهسی و اورادان سو آپارماسی، هارونو گؤروب قیمیشمالاری، سروینازی سئومهسی و بونو کنیزلرین اونا چاتدیرماسی، کلاغای آلتیندان دئدیکلری و س. بوتون طرفلریله ائلات سوییهسینده عادتلره حساسلیق نوماییش ائتدیریر. سروینازین آتاسی دئدیکلرینی بیر باشقا طرزده تکرارلاماسی، «باشینا بؤرک قوی، سونرا دانیش» دئمهسی یاشام کوتساللیغینی و نیظامی احاطه لییر. هارونون قایدانی پوزماسی سون اولاراق نؤکرلر طرفیندن جزالاندیرما ایله یئکونلاشیر.
آنجاق موناسیبت فرقلیلیینده هارون چوخ آیدینلیقلا دئییر کی، «هر باشینا پاپاق قویان کیشی اولمور». بوتون بونلار و بو کیمی ائپیزودلار تاریخی آخاری و یئنی زامان شرایطینده اولانلاری تصور اولاراق سیرالاییر. بدیعی نثر، اونون بوتون ژانرلاری ژانر و ایفاده اؤزونمخصوصلوغوندا میللی دوشونجنی، معنوی یادداشین ایستیخیال کاراکتئرینده اؤزونو نوماییش ائتدیرن ائپیزودلاری تقدیم ائتمکله نورماتیو سوییهسینده گلهجهیه اؤتورمهیه حساسلیق گؤستریر. معلوم اولدوغو کیمی، «آذربایجان بدیعی نثری ایله باغلی سون دؤورلرده علمی-نظری آسپئکتده کیفایت قدر آراشدیرمالار آپاریلمیشدیر. بونلار اؤزو ده یئنی دوشونجهلری، یاناشما فرقلیلیکلرینی اورتایا قویماقلا ادبی-نظری فیکرین نه قدر اوغورلو اینکیشافدا اولدوغوندان خبر وئریر. بو بیر ایستیقامتده یارانان بدیعی نومونهلرین مؤوضو، موندریجه فرقلیلیکلریله باغلیدیر. و موحیطین کیفایت قدر زینگینلیکله سجییهلنمهسیندن خبر وئریر. آذربایجان ادبی موحیطینین آیری-آیری دؤنملردهکی تاریخینه فیکیر وئردیکده، ائلجه ده ادیبلریمیزین موختلیف عصرلرده حیات قاینارلیغی ایله باغلی قناعتلرینه دقت یئتیردیکده بونو آیدینلیقلا گؤروروک». ص.طاهیرین «سئوگیسینده ایتن قیز» رومانی بدیعی دوشونجنین ایفادهسی اوالارق ائتنیک مویینلیین هانسی سوییهده ایفادهسینی بیر فورما اولاراق عکس ائتدیرمک باخیمیندان نومونهیه چئوریلیر.
باش وئرن حادثهلر سببیندن هارونون سویوق قیش گونوندن بیرینده ائودن گئتمهسی و یئددی ایل اوندان خبر چیخماماسی میشت زمینینده یاشانانلارا باغلانیر. سئودیی سرویناز اره گئتمیش، اوچ اوشاغی واردی. هارون ایسه طالعییله باریشیب باشقا بیر حیات یاشامالی اولموشدو. جاوادین عائله وضعیتی، سکینه ایله بیرگه یاشاماسی و اوشاقلاری جعفر و جواهیر، هارونون بو ائوه پناه گتیرمهسی و س. مسئلهلر طبیعی و رئاللیق کاراکتئری ایله ائلات سوییهسینده یاشانانلاری دقت اؤنونه گتیریر. اوشاغین آد گونو و موختلیف بایراملاردا بیشیریلن یئمکلر و بایراملارلا باغلی وئریلن معلوماتلار و کاسیبلارا پای بوتونلوکده ائلات تصوروندهکی یاشام طرزینی، اخلاق، داورانیش نورماتیولرینی احتیوا ائدیر. جعفرین موللا مکتبینده اوخوماسی، کیتاب اوخوماغا هوهسی و باجاریغی ایله سئچیلمهسی، تحصیل ایللریله باغلی بیلگیلر تحصیل سیستئمینی و اونون کاراکتئرینی نظاملاییر. جاوادین ائوی حاقیندا وئریلن اینفورماسییا اون دوققوزونجو عصرین سونلاری و ایگیرمینجی یوزیللیین اولیندهکی ائو تیکمک عادتلرینی، ائوده اشیالارین نیظامی، عائله موناسیبتلریندهکی کوتساللیغی فاکتلاشدیریر.
خالقین عادت-عنعنهسی، معیشتینین تصویری باخیمیندان دیققتچکیجی مسئلهلردن بیری نووروز بایرامی ایله باغلی ائپیزودلار و روماندا اونون تقدیمی مسئلهلریدیر. سکیننین (جاوادین حیات یولداشی) نووروز بایرامی ایله باغلی گؤردویو ایشلر، حاضرلیغی، بایراما قدرکی ایشلری و س. خالقین مراسیم مدنیتی، تؤره موناسیبتلرینی، داورانیش تصورلرینی سیرالاییر. «معلومدور کی، بایرام باشلاناندا ائو ایشلری سهمانا سالیندیقدان سونرا باییرا چیخیر، تونقال قالاییر و اینسانلار نؤوبه ایله تونقالین اوستوندن توللانیرلار و دئییرلر «آغیرلیغیم-اوغورلوغوم، آزاریم-بئزاریم اودلارا». خالق اؤز ائتنیک، میللی خصوصیتلرینه اویغون اولاراق بو بایرامدا مراسیملر تشکیل ائدیر. سمنی گؤیرتمک، یومورتا رنگلمک، یاخشی خؤرکلر بیشیرمک، یئددی نؤو یئمک حاضرلاماق، سحر ائودن چیخاندا گئری الیبوش دؤنممک، گؤی گورولدایاندا آرخاسینی دیوارا سؤیکمک و س.». بونلار و س.طاهیرین سئوگیسینده ایتن قیز» رومانینین وئردیی بیلگی آرخایک یادداشدان گونوموزه داشینانلارین ایفادهسی اولاراق میللی-معنوی دیرلرین آپاریجیلیغینی سرگیلییر. سکیننین ائودکی حرکتلری، بایرام حاضیرلیغیندا ائتدیکلری و دئدیکلری بونون نومونهسیدیر.
سکینه نین اوغلو جعفره وئردیی تربییه امکئورلیک، ایشگوزارلیق، بؤیویه حؤرمت، معنوی دیرلرین اوجا توتولماسی و س. کیمی مسئلهلری آشیلاماق اوچون هارونون ائتدیکلری موقابیلینده دوشدویو وضعیتی دقت اؤنونه گتیریر: «سؤزه باخمایانین، دینج اوتورمایانین، آغساققالینا، آغبیرچیینه دال چئویرنین ائله حالی هارون کیمی اولار». آناسینین دجللیک اوستونده جعفری وورماسی «دینج اوتور، آی شیطان بالاسی» ایفادهسی و الیندهکی شیشله جزالاندیرماسی محض تربییه اؤرنیی اولاراق جزالاندیرمانین بیر پرینسیپ اولاراق متنده اؤزونه یئر آلماسیدیر.
جعفرله عمیسی اوغلو نیازین آراسیندا اولان مباحثه، یئرلرینین داغیدیلماسی، اکین ساحهسینین پیس وضعیته سالینماسی، میرسمینین (نیازین داییسی) اوودان قاییدارکن وضعیتی گؤروب قیمتلندیرمهسی، عدالتلیلیک و اوبیئکتیولیک مؤوقعییندن چیخیشی دیققتچکیجیدیر. میرسمی ائتدیکلری موقابیلینده باجیسی اوغلونو جزالاندیریر (اونا بیر شیلله وورور). عائله ضدیتلری کونتئکستینده اولانلارین باشیندا رحیمین آروادی نوا دایانیر. قارداشی میرسمی بونلارین سون اولاراق پیس نتیجهلره گتیریب چیخاراجاغینی سؤیلییر. نوا ایسه هئچ نیه اهمیت وئرمهییب اری رحیمی جاوادین (قارداشینین) باغینا آلما اوغورلوغونا گؤندریر. بؤیوک مباحثهلردن سونرا رحیم راضی اولور. عائله موناسیبتلری کسکینلشیر و میرسمی باجیسینی (نوانی) یاخشی تانیدیغی اوچون حادثه یئرینه گلنده اولانلارا گؤره جزالاندیریر. توفنگی قالدیریب اونو وورور، اجدادینا دا، عائلنه ده لکهسن دئییر. جعفر، آروادی سکینه آلمانین اوغورلانماسیندان شوبهلندیینه گؤره رحیمه و نوایا «قورانا آند ایچ» دئییرلر. بوتون بونلار عائله موناسیبتی تیمثالیندا یاشانانلاری، ایریلیین، خیانتین، آرتیق سؤز-صحبت یاراتمانین هانسی نتیجهلره گتیریب چیخاردیغینی دقیقلیکله گؤستریر. داها دوغروسو، جزالاندیرما بیر داورانیش نورماسی اولاراق متنده اؤزونه یئر آلیر.
اثرین حادثه و ائپیزودلار قالئرئیاسیندا اوبرازلار خاراکتئریک خصوصیتیله باش وئرن عدالتسیزلیکلره اعتراض مؤوقعیی نوماییش ائتدیریرلر. عقیده و شیرعلی تیمثالیندا اولانلار بونون موهوم بیر حیسهسیدی و سئوگیسینده ایتمنین رئاللیق منزرهسیدیر. «عقیده ایله شیرعلی یئنه ده گؤروشوب باش کوچهده گزیشیردیلر. ائلچی گؤندرمک و اونو خسروشاها آپارماق عشقیله چیرپینان شیرعلی اؤزو ده پیس وضعیتده قالمیشدی، عائلهسینی ده بو وضعیتده قویموشدو. عقیده اونا تسللی وئریردی:
-نیه تلسیرسن، قاباقدا هله چوخ ایشلریمیز وار.
-من سنی ایلک گؤروشده سئومیشم. او واخت سن منه اینانمیردین، ائلچی بیزیم سئوگیمیزی بیر آز دا گوجلندیرهجک. بو دا بیر مرحلهدیر، اولمالیدیر.
-تلسمه، شیرعلی. عائله قورماق دؤولت قورماق کیمی بیر ایشدیر.
-بس اوندا منیم گوناهیم ندیر، عزیزیم؟ – دئیه شیرعلی کوسولو سسینی اونا ائشیتدیردی.
-سنین گوناهین تلسمکدهدیر. والسلام.
شیرعلی بو سفر ده اؤز طالعیی ایله رازیلاشیب آیاق ساخلادی.
-اما ظالم قیزی سولدوزدا قیامت ائلدین، ها. اورییمی یئمیشدیم. بونلاری ترس الییه دئییبسن؟
-یوخ، دئمک ده لازیم دئییل.
اونلار فراریگیلین بؤیوک داروازاسی قاباغیندا آیریلدیلار. بو زامان عقیده اونون گؤزلرینین ببکلرینده «آزادلیق آغاجی»نین کؤلگهسینین سوروندویونو گؤردو و بیر آز چاشان کیمی اولدو». یازیچی دوشونجهسینده سیمووللاشمانین آخاری تکجه پیشوری حرکاتی دؤنمینین حادثهلری باخیمیندان اولانلاری اهاتلمیر، هم ده بو موجاهیدلرین سئوگی طالعییندهکی یاشانانلاری دقت اؤنونه گتیریر.
روماندا دیققتچکیجی مقاملاردان بیریسی خالق تبابتیله باغلی ائپیزود و احوالاتلارین اؤزونه یئر آلماسیدیر. امیوشاقلاری آراسیندا مباحثه زامانی جعفرین دالاغیننین زربهدن زدهلنمهسی عائلهده ناراهاتلیغا سبب اولور. آناسی اونو دودولداشی دئییلن یئره آپارماسی، اورادا قارا داشین معجزهسینه ایناناراق دیلک توتماسی و قارنینی همین داشا سورتمهسی ائپیزودو خالق حیاتینین رنگارنگلیینده اؤزونو گؤسترن اینام و ائتیقادلارین یئرینی سرگیلییر. بورادا ایکی آت آیاغینین ایزی همین اینامی و قدیملیگی دقت اؤنونه گتیریر. بوتون بونلار س.طاهرین «سئوگیسینده ایتن قیز» رومانینا تصادفی گلمیر. شیماللی، جنوبلو آذربایجانین، ائلجه ده تورک خالقلارینین دوشونجهسینده اؤزونه یئر آلمیش تصورلره باغلانیر.
معلوم اولدوغو کیمی، «بدیعی دوشونجهده گئنیش هجملی اثرلرین یارانماسی مرکب پروسئسدیر. یازیچینین، صنتکارین حیات حادثهلرینی قیمتلندیرمه و تدقیق باجاریغی ایله اؤلچوله بیلر. بو، فیکریمیزجه، آنجاق بئلهدیر. چونکی سنتکارین بئله اثر یاراتماق مسئلهسینه گلیشی بیردن-بیره باش وئرمیر، تدریجیلیکله اولور. کلاسسیکلرین یارادیجیلیغق یولونو ایزلدیکده ده بو بئله گؤرونور». سهراب طاهیر ده بؤیوک یارادیجیلیق یولو کئچمیش سنتکار کیمی محض مؤوضو سئچیمینده و اونو جانلاندیرما اصولونون (هم ده فورمانین) تاپیمیندا همیشه اوغورلو سئچیم ائتمیی باجارمیشدیر. «سئوگیسینده ایتن قیز» رومانی بونون باریز گؤستریجیسیدیر. بورادا خالق حیاتینین بوتون کومپانئنتلری بیر زرگر دقیقلیگی، ایناندیریجیلیغی و سنتکر قایهسینی اورتایا قویا بیلمه ایمکانلارینین موکممللیگیله ایسپئسیفیکلشیر.
عمومیتله، آذربایجانین جنوبلو و شیماللی ایکی یوز ایللیک زامانی احاطهلهین یاخین تاریخی آجیلارلا، قارشیدورما، موجادیله و اینقیلابلارلا دقت اؤنونه گلیر. س.طاهیر بونلاری اؤز ایچینده (حیاتیندا) یاشامیش شخص کیمی مرکب، آیریلیق، حسرت دولو بیر عؤمور یولو کئچمیشدیر. «سئوگیسینده ایتن قیز» همین یولون داها اوولکی دؤنملردن باشلایان تاریخینی روس شووینیزمینین و ایران موستبیدلیینین بشری ایدهآللارلا قوروب-یاشایان بیر خالقی فاجعهلره سوروکلمکله ایستراتئژی ایدارچیلک و اسارت آلتیندا یاشاتما کورسونو ایشلمیشدی. بو روماندا دا عینی حادثهلر چتین گوزران، آغیر حیات شرایطی، قارشیدورمالار و س. باخیمیندان اساسلی بیر فاکتورا ایله سجییهلنیر. «اوزاقدان گولله سسلری ائشیدیلیردی. شیمالدان اسن شاختالی کولک پیشورینین اوتاغیندا سرگردان حالدا ویییلداییردی. فیرودین ایبراهیمی بو اوتاقدا تک اوتورموشدو. قاپی دؤیولنده او آیاغا قالخدی. قاپی آچیلدی. سویوقدان بوروشموش آریق بیر قادین قاپیدا گؤروندو. الینده ایکی قورو بوداق واردی.
-یولداش ایبراهیم، سیزدن خواهیش ائدیرم، بو بوداقلاری پیشوری یولداشا چاتدیراسینیز، - دئیه عقیده قوروموش بوداقلاری میز اوستونه قویدو.
ایبراهیم قورو آغاجلارا دقتله باخدی و دئدی:
-بو ندیر، نه دئمکدیر؟
عقیده ساکیت و متانتله دئدی:
-بو «آزادلیق آغاجی»نین قوروموش بوداقلاریدیر. بو آغاجین یاشیل بوداقلارینی الینده ساخلایاندا بوتون آرزولارینا چاتیرسان، اونون قوروموش بوداغینی الینده ساخلاسان گؤزگؤرونمز اولورسان.
فیرودین آغاجا بیر ده دقتله باخدی و تعجبله دیندی:
-بیزیم ده «آزادلیق آغاجیمیز» گول آچمیشدی. آنجاق بیلمیرم بو یئللر هارادان اسدی.
عقیده یورغون اولدوغوندان دانیشا بیلمیردی. او سانکی سؤن گوجونو ییغیب دئدی:
-«آزادلیق آغاجی» قانلا سوواریلیر! بئله اولدوقدا او گول آچیر. اونون گول آچماسینی اوتوز ایل گؤزلمهلیسن». بؤیوک بیر تاریخی اؤزونده سرگیلهین رومان بیر ایستیقامتده س.طاهیرین دونیاگؤروشونو، حیاتا باخیشینی، یاشادیقلارینی دقت اؤنونه گتیریر. پیشورینین شاگیردی عقیده نین (لوغمان آغانین قیزی عقیده) دئدیکلری بوتون پارامئترلرده آزادلیق موجادیلهسینی، خالقین پهلوی ایستیبدادینا قارشی آیاقلاشماسینی یوکسک صنعت اینتئللئکسییاسی ایله گلهجهیه اؤتورمهیه یوکلنیر.
خالق اینام و اعتیقادلاریندان گلن دوشونجهیه باغلانان «آزادلیق آغاجی»نین قورو و یاشیل اولماسینین سیموولیکاسی سئوگیسینده ایتن قیزین حیات و موجادیله کونسئپتینی، اونون عمومی سیموولیکاسینا دایانان رنگ تیمثالیندا اولانلاری دقت اؤنونه گتیرمکله باش وئرن پروسئسلرین ماهیتینه ایشیق توتور. معلوم اولدوغو کیمی، «چاغداش زامان رومانی بیر «دونیا مودئلی» کیمی قاوراییر. ایندی رومانی ائپیک نؤوون ژانری حساب ائدن علمی مؤقع گئتدیکجه داها آرتیق قوهدن دوشور. بونون عوضینده ایسه اونون «دؤردونجو ادبی نؤع» کیمی درکینه مئییل و ماراق آرتیر. فیکریمیزجه، «رومان سربست فورمادیر» تئزیسینین ادبی دؤورییهده اؤزونه کیفایت قدر داواملی مؤقع قازانماسی دا رومانی «ائپیک نؤوون ژانری» قلیبیندن چیخارماغا دوغرو ایستیقامتلنیب. اصلینده رومانین خصوصی بدیعی تفککور نؤوع ایله - رومان تفککورو ایله یازیلماسی طلبینین اؤزو ده عصرلر بویو رومانی فرقلی ایدراک حادثهسی کیمی فهم ائتمیین علامتیدیر». تنقیدچینین اورتایا قویدوغو بو کونسئپسییا دیگر ایستیقامتده دونیا دوزنینده گئدن پروسئسلر موسطویسینده آیدینلاشما ایله دقت اؤنونه گلیر. «محللی مؤوضولاردان میللی پروبلئملرین هرطرفلی اینکیشافینا، بشری، قلوبال مسئلهلرین ایدراکینا دوغرو حرکت آذربایجان رومانی اوچون ده سعجیوی جهتلره چئوریلیر» تصورو بوتون سوییهلرده کلاسسیک ائپوس مفکورهسیندن گلنلری احاطهلمک گوجو و سیمپاتییاسی ایله سجییهلنیر. س.طاهیر ده «سئوگیسینده ایتن قیز» رومانیندا عینی دوشونجهیه و آذربایجان میقیاسیندا باش وئرنلرین سیتواسییا مرکبلیینده یاشانانلارا حساسلیق گؤسترمکله چاغداش ادبی-مدنی پروسئسه اؤز تؤهفهسینی وئریر.
بدیعی-ائستئتیک ایدهآل، یانرین تکامولو موختلیف علاوهلرله بوتون زامان کسیکلرینده اؤزونون مؤوجودلوق و ایمکانلارینی اورتایا قویور. آذربایجانین شیمال و جنوبو سوییهسینده گئدن پروسئسلر، ایمپئرییا مفکورهسینین اورتایا قویدوغو موناسیبت و ایستراتئگییا موختلیف سوییهلرده اولان باغلانتی و اویانیشلارلا تکرارلانمالاری دقت اؤنونه گتیریر. ماراغا، تبریز، زنجان، خوی، سلماس، اورمیه، اردبیل بویو یاشانان اویانیش و حرکتلیلیک شیمالدا گنجه، ناخچیوان، باکی، شکی، لنکران میقیاسیندا حرکتلیلیگی قاچیلماز ائتمیشدیر. «آزادلیق آغاجی»نین یاشیل اولماسی تصورو ستار خان، خیابانی، سید پیشوری تیمثالیندا (و رهبرلیینده) بابکدن، قوچ کوراوغلودان گلن قهرمانلیغین تکراری اولاراق مین ایللره چاتان اویانیشی، موجادیلنی و جاهانشومول دؤولت تصورلرینه کؤکلنمکله باش وئرنلره قارشی موجادیله آپارماق (هم ده آپارا بیلمک فلسفهسینی) دقت اؤنونه گتیریر. شیرعلی «آزادلیق آغاجی»نین بوداقلاریندان قیریر و پالتوسونون قولتوق جیبینه قویوردو. اونلاری عقیدهیه هدییه آپارماق فیکرینده ایدی. ناکام بیر سئوگینین سون یادیگاری کیمی.
شیرعلی داغلاردان تپهلردن آشا-آشا، قار تپهلرینی یارا-یارا ۳۰ ساعت یول گلمیشدی و نهایت تبریزه چاتمیشدی. اورادان دا مشهدی عزت چایچیسینا گلمیشدی. چایخانا باغلی اولدوغوندان عقیده گیله یول آلمیشدی.
-من سندن چوخ نیگاران ایدیم. نه یاخشی گلدین.
ایرلی قولتوق جیبینه ال آتیب دئدی:
-من سنه، قریبه «آزادلیق آغاجی»نین قورو بوداقلارینی گتیرمیشم. بو میراغانین بیزه سون یادیگاریدیر. گلمیشم سنی آپارام.
اونلار کوچهیه چیخدیلار. شیرعلی شئشگیلاندا آیاق ساخلادی و «آزادلیق آغاجی»نین بوداقلاریندان عقیدهیه وئردی.
عقیده آغاجلاری اوندان آلدی و بیردن دئدی:
-بوندان پیشوری یولداشا دا چاتدیرمالیییق. یانلاریندان کئچن آداملار و سلاحلی دستهلر اونلاری سایمیردیلار. ائله بیل بو ایکی آدامی گؤرموردولر.
شیرعلی سونونجو قورو بوداغی جیبیندن چیخاریب دوداقلارینا سیخدی و دئدی:
-«آزادلیق آغاجی» قانلا سوواریلمالیدیر.
عقیده:
-من سنی باشا دوشورم، شیرعلی.
شیرعلی توتقون و گیلئیلی حالدا دئدی:
-بیز ناکام قالدیق قریبه! منیم سئوگیم لاییق سئوگی ایدی.
عقیده یوخولو حالدا اونا جاواب وئردی:
-آزادلیق آغاجلاری» هم ده ناکام قالمیش سئوگیلرین لایلاسی ایله گؤیریر، عزیزیم»! س.طاهیرین یارادیجی ایستعدادی و اونون کئچیردیی عؤمور یولو بیر ایستیقامتده همین پروسئسلرین ایشتیراکچیسی و اؤنجوللریندن بیری اولاراق روماندا موختلیف سیتواسییالاردا، پسیخولوژی گرگینلیکلرده، باش وئرن حادثهلرین سونلوغونون اولا بیلجیی آجیلارینین دقت اؤنونه گلمهسینده و صحبتلرده (عقیده ایله شیرعلینین صحبتینده) اؤزونو نوماییش ائتدیریر. شیرعلینین میللی موجاهید کیمی آپاردیغی موباریزه «آزادلیق آغاجی» تیمثالیندا سیمووللاشمالارا، مئتافوریک درکه، اوست و آلت قاتدا ایشارهلنمهلره حساسلیق گؤسترمکله هم ده اویانیشلاری، میللی اؤزونودرک سوییهسینده سئوگییه و اونون شوورالتی قاورامیندا شیفرهلنن دیرلرده اؤزونو نوماییش ائتدیریر. سون اولاراق خالقین یاشارلیغینا باغلانماقلا میللی اویانیشلاری زروری ائدیر.
سهراب طاهیر «سئوگیسینده ایتن قیز» رومانی آذربایجان رومان آرسئنالینین سرگیلدیی تصور سوییهسینده خصوصی بیر موکممللیکله دقت اؤنونه گلیر.
خالقین ائتنوقرافیک زنگینلیکلرینی، تاریخینی، میللی-معنوی مدنیتینی بیر بوتؤو اولاراق عکس ائتدیرمک کاراکتئری ایله فاکتلاشان بو بدیعی نومونه تکجه بدیعیلیک موستویسینده اولانلارلا محدودلاشمیر، اونون ژانر آرسئنالی هم ده تاریخیلیک موستویسینده اولانلاردان چیخیش ائتمکله خالقین یاشادیقلارینی، ائتنوقرافیک زنگینلیینی بیر بوتؤو اولاراق عکس ائتدیمک گوجو و ایمکانلاری ایله حادثه سوییهسینده اساسلی تصور فورمالاشدیریر. «آزادلیق آغاجی»نین ایسه زامان تانیمادان گؤیرجیی اومودینه کؤکلنیر. گئنئولوژی سیستئمی ایسه خالقین زنگینلیینه، اوجالیق ایدهآلینا، جاهانشومول دؤولت قورماق تصورلرینه دایانیر.