HÜSEYN CAVİDİN DÜNYA GÖRÜŞÜNÜN FORMALAŞMASINDA TÜRKİYƏ ƏDƏBİ – MAARİFÇİ MÜHİTİNİN ROLU
Dr. Lütviyyə Əsgərzadə
لطوییه عسگر زاده
برگردان : دکتر حسین شرقی دره جک
حسین جاوید تورانچی ایدی. اونون تورانچی کیمی فورمالاشماسیندا تحصیل آلدیغی استانبول محیطینین چوخ بؤیوک تاثیری اولموشدو. شاعر گنجلیینین بئش ایلینی (۱۹۰۵-۱۹۱۰) استانبولدا کئچیرمیشدی. بو زامان استانبول تورکیه نین پایتختی ایدی، اجتماعی-سیاسی و مدنی جهتدن یاخین شرقین ان اهمیتلی شهرلریندن بیری ساییلیردی.
جاویدین تورکیهدهکی حیات و فعالیتی حقینده معلوماتی، اساسا، اونون استانبولدان ناخچیوانا دوستو قربانعلی شریفزادهیه یازدیغی سککیز مکتوب واسطهسی ایله آلیریق. پروفسور عزیز شریف مکتوبلارین اهمیتیندن بحث ائدرک یازیر: «منیم الیمده اونون استامبولدان ناخچیوانا قربانعلی شریفزادهیه یازدیغی سککیز مکتوبو واردیر کی، بونلار ۱۹۰۶-۱۹۱۰-جو ایله قدر دؤرد ایلین عرضینده یازیلمیشدی. بو مکتوبلار شاعریمیزین حیات و یارادیجیلیغیندا اهمیتلی اولدوغو کیمی، ترجمه - حالیندا دا قارانلیق اولان استامبول دؤورونو لازمی درجهده آیدینلاشدیریر» (۲۰۱، ۲۶).
حقیقتا ده، بو مکتوبلار، جاویدین استانبول حقینده تصوراتلارینی بیلمک اوچون چوخ قیمتلیدیر. اونلاردان بیرینده شاعر استانبولو بئله تصویر ائدیر: «استانبولدا وار دؤرد تراموای یولو کی، هر بیرینده ۲۴-ا قدر واقون اولور؛ و قارشیدا کؤپرونون او بیری طرفینده داها بیر تونل یولو واردیر کی، اون دقیقهیه قدر یئنیشدن یؤقوشا قالخیر... استانبولدا چوخ بؤیوک قیراعتخانا و کتبخانهلر وار، اما لاییقلرینجه کتابلاری و روزنامه لری یوخدور، چونکی هر بیر ائیی مندریجیات و مطبوعات یاساقدیر. بئله آنلاشیلیر کی، دؤرد-بئش سنه بوندان اقدم تورکیهده حر اثرلر وار ایمیش و جماعتا دا بئله دهشتلی صورتده سیقی توتولمازمیش، خصوصا کتبخانه یی - عمومیی عثمانیینین بیر طرفینده ۷-۸ ساندیغا کیمی کتاب واردیر کی، بئش سنه بوندان اقدم یاساق دئییلمیش، اما ایندی یاساق اولموش...استانبولدا متعدد و گونگون تئاترولار وارمیش؛ الاخصوص رمضان دا بوسبوتون قصبه و اصنافین دوکآنلاری گئجلرائدک اورموش. کؤرپونون او بیری طرفینده یاشایآنلارین چوخوسو اجنبی اولدوغوندان اجنبیلره ایچکییه ممانیت یوخموش، اما مسلمانلارا هپ یاساقدیر، کیمسه الظاهر ایچکی ایچمز...
زنان فیرقهسی، بوسبوتون خانملار اوزو آچیق و حردولر، اما نامناسب بیر شئی یاپمازلار. خلاف شر بیر ایش نشعت ائدرسه، دولت چوخ سیقی توتار. اما بعضیلرینین ده مختصر بیر اوز اؤرتویو واردیر. تورکیهده موزه صنعتینه ترقی وئرمهیه چوخ تلاش و سعی اولونور» (۲۰۱، ۳۹-۴۰).
بو مکتوبلا جاوید قربانعلی شریفزادهیه استانبولون او واختکی اجتماعی-سیاسی و مدنی حیاتی حقینده معلومات وئرمکله یاناشی، همچینین اونون ۴-۵ ایل اوولکی وضعیتی ایله ده تانیش ائدیر.
ح.جاویدین تورکیهیه گلدیی دؤورده سلطان ۲-جی عبدالحمیدین اوتوز ایلدن آرتیق سورهن استیبداد رژیمی حکم سوروردو. آرتیق وضعیت اوولکی وضعیت دئییل، استانبول اجتماعی-سیاسی حیاتیندا گرگینلیک عمله گلمیشدی. هله ۱۹-جو عصرین ۲-جی یاریسیندان فعالیته باشلامیش گیزلی انقلابی تشکیلاتلار دولتده بیر چاخناشما یارائتمیشدی. استانبول حربی طیبب مکتبینین کورسانتلاری طرفیندن «عثمانلی بیرلیگی« (۱۸۸۹) آدلی گیزلی انقلابی تشکیلاتی یارانمیشدی. اوندان سونرا تئزلیکله تورکیه نین دیگر یئرلرینده ده بیر نئچه سیاسی اؤزکلر یارانمیش و همین اؤزکلرین بیرلشمهسی نتیجهسینده ۱۸۹۴-جو ایلده «اتحاد و ترقی» پارتییاسی میدانا گلمیشدیر. پارتییانین نمایندهلری تاریخه «گنج تورکلر» آدی ایله دوشموشلر.
مکتوبلاردان بیلینیر کی، جاویدین عمرونون دؤرد-بئش ایلی تورکیه نین «قاینار و مرکب» بیر دؤورونه دوشوب. بو دؤورده او، استانبولون والیدخان محلهسینده یاشاییب. مکتوبدا آدی کئچن والیدخان «12 عصر تورک یاپی صنعتینین شاه اثرلریندن، استانبولون ان بؤیوک بینالاریندان بیریدیر. او، استانبولدا «چاخماقچیلار یوخوشوندا...، بو یوخوشو سلطان هامامیندان بیازیده دوغرو چیخارکن ساغ قولدادیر» (۱۲۹، ۱۳۷).
والیدخانین اؤزونمخصوص محیطی وارمیش. والیدخان محیطی حقینده جاوید یازیر: «والیدخانادا ساکین اولآنلار هپ عجملر، ایرانلیلار اولدوغوندان دولت نظرینده او قدر متنابع دئییل، اما تیشاریلاردا اولان آرقاداشلارین منزیللرینده بیر روزنامه یه، یاخود استقلالا دایر بیرکس بیر سؤز اوقونماسی و قونوشولماسی پک ممنون اولوب آرتیجاق محالاتدادیر. والیدخاندا ایرانلیلیق نقطه-نظرینجه و قارشیدا اجنبیلر ساکین اولدوغو جهته، اما هر بیر احرارانه روزنامه لر گتیرمک اجنبی پستالاری تبسوتو ایله پک قولای و چوخ آساندیر» (۲۰۱، ۳۳-۳۷).
استانبولدا اولارکن جاوید گونئی آذربایجان انقلابچیلاری ایله ده گؤروشموش عمر نآجی، میرزه محمدعلیخان، سعید سلماسی، صفتله یاخیندان علاقه ساخلامیشدی. ۱۹۰۹-جو ایلده یازدیغی بیر مکتوبوندا جاوید نآجی بیدن بحث ائدیر: «سونرا بیر ائوه گئتدیم کی، اورادا ایران احراریندان نآجی بی (گونئی آذربایجان فدائیلرینین باش ایدئولاوقلاریندان بیری( اسمینده بیر ذاتی زیارت ائدجکدیم. ایچری گردیم، مگرسه حاجی رسولدان معاد بیلدییم گنج ایران احرارینین ان همیت پرورلریندن یئددی – سککیزینی اورادا بولدوم. ائییجه صحبت ائتدیک، یئمک یئدیک، سونرا بوغاز ایچی واپورلار ایله هپیمیز بیر یئرده کادیکؤیو اسمینده بیر کؤیه گئائتدیک کی، میرزه محمدعلیخان (سید حسنین یولداشی)اورادا اقامت ائدیور. مشارالیله بیر قیراعتخانده بولوشدوق، کمالی-محبت و صمیمیتله ایکی-اوچ ساعت قدر مشغول اولدوق. بن ده میرزه محمدعلی خانین یانیندا اوتورموشدوم… سعید سلماسی ایسه بیر قاچ گون بوندان ایرلی او طرفلره عظیمت ائتمیشدیر» (۲۵، ۲۶۰).
حسین هشیملی «آوروپا لیریک ژانرلاری و آذربایجان ادبیاتی» (۲۰۰۹( کتابیندا یازیر: «استانبولدا اولارکن سعید سلماسی اورادا تحصیل آلان رومانتیک شاعریمیز حسین
جاویدله، همچینین گونئی آذربایجانین تانینمیش معارفچیسی محمدعلی تربیتله ده گؤروشموشدور» (هشیملی یه. آوروپا لیریک ژانرلاری و آذربایجان ادبیاتی. باکی: علم و تحصیل، ۲۰۰۹. ص ۴۴۴. ص، ۵۱). تورک عالمی یاووز آکپینارسا بو فاکتی نظره چاتدیرمیشدیر: «محمدعلی تربیت، سعید سلماسی، حسین جاوید استانبولدا گؤروشدوکلری سیرالاردا رضا توفیق دن خصوصی درسلر علمیشلاردی» (آکپینار ی. آذری ادبیاتی آراشدیرمالاری. استانبول: درگاه یایینلاری، ۱۹۹۴. ص، ۷۰).
جاویدین، «بن ده میرزه محمدعلی خانین یانیندا اوتورموشدوم…» – دئیه بحث ائتدیی میرزه محمدعلی خان «دانیشمندانی آذربایجان» اثرینین مؤلفی محمدعلی تربیت ایدی و محمدعلی تربیت «اینگیلترهدن استانبولا گلیب، بورادا «سعادت» انجمننین ایشلرینده میرزه علی اکبر خان دهخدا و باشقالاری ایله بیرلیکده اشتراک ائدردی» (۲۱۱، ۴۲).
جاویدین «ایران احرارلاریندان بیری» کیمی تانیتدیغی نآجی بی ایرانین خوی شهرینده مکتب مدیری و خویدا نشر ائدیلن «صراط المستقیم» ژورنالینین مدیری اولموشدو. «اتحاد و ترقی»نین پاریس مرکزی طرفیندن ایران آذربایجانینا بوراداکی انقیلابچیلارلا تماسدا اولماق اوچون گؤندریلمیش عمر نآجی تئز بیر زاماندا گونئی آذربایجانین مشهور انقیلابچیلارینین آراسینا گیردی. تاسف کی، بیر ایل کئچممیش ایران مجلس معبوثانینی توپا توتان ایران شاهی محمدعلی خان بورادا نه مکتب بوراخدی، نه مجموعه . بو زامان «عمر نآجی بی میرزه سعیدله برابر بیر دسته تشکیل ائدرک داغلارا چکیلمیش، بیر مدت داغلاردا یاشاماق مجبوریتینده قالمیشلار.
بیر گون ایران شاهینین قوتلی بیر دستهسی ایله دؤیوشده عمر نآجی بیر نئچه دوستویلا برابر یاخالاناراق حبس ائدیلمیشدی. حبسدن چیخدیقدان سونرا نآجی بی ایراندا ستار خآنلا بیرلشرک مجادیلهسینه داوام ائتمیشدی. او ایللرده «باغچا» مجموعه سینده ستار خانین و ایران قیافتی ایله نآجی بیین فوتوقرافلاری و یازیلاری واردیر. تورکیهده مشروطیتین اعلانیندان سونرا عمر نآجی آزاد ائدیلمیش، ۱۹۰۸-ایلده او، استانبولدا ایمیش» (۲۵۵، ۱۶۴(.*
«اتحاد و ترقی»نین رهبرلریندن انور پاشانین و آتاتورکون سیلاحداشلاری سیراسیندا اؤنده گلنلردن بیری اولان عمر نآجی و ضییا گوک آلپ ین «ملتین شاهلانمیش ایمانی» کیمی گؤردویو نآجی بیی حسین جاوید استانبولدا زیارت ائدیب. دئمک قیسمت اولوب.
جاویدین مکتوبلاریندا آدی چکیلنلردن بیری ده گونئی آذربایجان شاعری، شیخ محمد خیابانینین و حسین جاویدین دوستو زین العابدین سوفت اولوب. جاوید اونون حققینده استانبولدان ناخچیوانا قربانلی شریفزاده یه یازیر: «زین العا بدین سفوته گلینجه، عنوآنلا دا ۲۰ گون اول اؤپوشدوک، وداعلاشدیق. او، شیمدی تبریزده…» (۲۰۱، ۳۴(.
گؤروندویو کیمی، استانبولدا یاشایارکن ح. جاوید بورادا اؤزونه «قفقازلیلاردان و ایرانلیلاردان عبارت اولان بیر محیط یارائتمیشدی و بو محیطده «مدنیت و حریتین قیزغین مبارزه لری» حاجی بابا آغا، آغا زینال محمد اوو، محمدعلی تربیت، سعید سلماسی و س. وار ایدی. بو انسانلارین جاویده مثبت تاثیری اولموشدور. او، بورادا مطبوعات واسطهسی ایله دنیادا باش وئرهن حادثهلردن خبر توتموش، «حب المتین، «ملا نصرالالدین»، «ایرشاد»، «پروریش»، «ثریا»، «صراط الستقیم» کیمی بیر چوخ روزنامه و ژورناللارلا دا ماراقلانمیشدی.
جاویدین استانبولدان یازدیغی مکتوبلارینا بورادا یاشایارکن چوخ اذیتلر چکمهسی، دایما مادی سیخینتیلار ایچریسینده یاشاماسی دا اؤز عکسینی تاپیب: «سؤزون ان
قصاسی، بندهنیز شیمدیلیک الیمده اولان ۵-۳ لیرهدن یئمییه-یئمییه (داها دوغروسو، هفتهلرله پئندیر اکمکله قناعت ائدرک( کمالی-سفآلتله آرتیرا بیلدییم جزئی بیر مبلغله بیر قاچ آیدا کندیمی اداره ائده بیلرهم. یالنیز بوراسی بیلینمهلی کی، حیاتین فلاسفه یی-کلبیون کی، یاشاییشلارین کلب یاشاییشیندان تفریک اولونماز - حیاتیندان پک فرقلی دئییل» (۲۰۱، ۳۴).
دوزدور، بو زامان جاویده معین تشکیلاتلار و معارفپرور انسانلارین، آز دا اولسا، کمکی کئچیب. لاکین «اؤزگهلره احتیاج حسی ایله» یاشاماق جاویدین اوریینجه اولمامیش، «بندهنیزی جوجوقلوغومدان بری گؤرمدییم بیلمدییم، سئومدییم و سئومیجییم او قورخونج، او متحیش هئچلییه... (ائدیلنچیلیک( دئییلن او قودوز علته یالوارماق ایستیی. فقط افسوس، هزار افسوس، بنیم طبیعتیم، یارادیلیشیم بوتون-بوتون بو علتدن قاچار، بو ذلتدن قورخار. بن هامماللیغی، خدمتکارلیغی پک زیاده سئوریم، فقط بئله دؤوری - حریت و زمانی - سعادتده بنلیگیمی ساتماق، اسیری اولماق ایستهمم (اسیری اولدوغومو بیر شئی وارسا، او دا حقیقت و محبتدیر)، اسارت زنجیرینه باغلانماق او ملوس قیدی چکمهیه راضی اولماییرام. سببی ایسه آغیر یوک داشیماق، مغرورانه بیر مینت چکمهیه بیر دورلو کؤنلوم قانی اولماییر. مشهور کمال بی دئمیش کی، (کیمسهنین لطفینه اولما طالب، اوزی جؤوهری حریتدیر). بیلمهم، هئچ عمرونوزده اؤزگهلره احتیاج حسی ایله متحصیص اولدونوزمو؟» (۲۰۱، ۳۴).
____________________________
* حسین جاویدین استانبولدا تانیدیغی، گؤروشدویو عمر نآجی ۳۶ یاشیندا کرکوکده شهید ائدیلیب (باخ:۲۵۵، ۱۰۹).
حسین جاوید تورکیهیه تحصیل اوچون گئتمهسه ده، تحصیل آلماق ایستیی اوندا هر زامان گوجلو اولموشدو. ۱۹۰۶-جی ایلده حسین جاوید استانبولدان قربانعلی شریفزادهیه یازیردی: «بن ده اول هوسلندیم کی، هر ایشدهن سرفنظر ائدیب، فقط تحصیلله مشغول اولوم. سونرا ملاحظه ائتتیم کی، بنیم کندی پارام بنیم خرجیمی آنجاق بیر بوچوق سنه گؤره بیلر. اوندان سونرا نردن پارا بولاجاغام؟ متحیر قالدیم و بوشلادیم.
ایشته منیم افکاریم: بن، انشالله تعالی، اگر ممکن اولورسا، بوتون مختصر پارتیا ایله اولان بیر ایش و تجارت نظرده قویموشام کی، گونده آلتی ساعت وقت ایتیرسین، فقط سونرا هم عثمانلی اوسولوجا، هم ده فرانسیزجا کندی قونشومدان شیخ افندی کی، قابیل و ضابطهلی و اؤوزای - روزکاره خبردار بیر معلم و ادیبدیر، گونده اوچ ساعت کندی افکارینجا تحصیل ائدیم. مختصر، نئرده اولورسام، اوخوماقدا مصامحه ائتمهیهجهیم. و انشالله تعالی، تحصیل ائتمهیه گلمیش افندیلر ایله قفقازیایا عودت ائتدیکده ائییجه معلوم اولونار کی، اونلار نه تحصیل قیلیب و من نه کسب ائتمیشم» (۲۰۱، ۳۴).
غلام محمد لینین «جاوید-عمرو بویو حیات و یارادیجیلیق سالنامهسی»نده، گؤستریلیر کی، ۱۹۰۶-جی ایلده بیر نئچه گنج اوخوماق اوچون استانبولا گؤندریلیب. بو بارهده «ارشاد» روزنامه سی ۱۹۰۶-جی ایل ۳۰ آوقوست تاریخلی نمرهسینده اوخوجولارینا بئله بیر معلومات وئریب: «استامبول مخبرلریمیز یازیر: ایکمالی -تحصیل اوچون باکی مسلمانلارینین اعزام ائتدیکلری ذات استانبولا وارید اولدو... بونلاردان بئشی باکیدان، بیری ناخچیواندان، بیری ده گنجهدن گؤندریلمیشدیر» (۱۶۳، ۳۴(.
غلام محمدلییه گؤره ناخچیواندان گؤندریلن گنج حسین جاوید اولا بیلردی. لاکین بو احتیمال گوجلو دئییل، چونکی حسین جاوید استانبولا تحصیل اوچون دئییل، عبدالله شایقین ده یازدیغی کیمی، تجارت اوچون گئتمیشدی، هم ده ۱۹۰۶-جی ایلده دئییل، ۱۹۰۵-جی ایلده.
آکادئمیک م. جعفر یازیر: «حسین جاوید ۱۹۰۳-جو ایلین ایول آییندا عالی تحصیل آلماق مقصدیله استامبولا گئدیر. همین ایلده باتومدان محمدعلی صدقییه یازیلمیش بیر مکتوبدان دا جاویدین ۱۹۰۳-جو ایلده تورکیه ده اولدوغونو اؤیرهنیریک. مکتوبدا دئییلیر کی، «صدقینین شاگردلریندن حسین راصیزاده بو ساعت استامبولدا تحصیلی-علمدهدیر (آکادئمیک م. ج. جعفرووون گؤستردیی منبع بودور رف، آرشیو. ۷، ق - ۴ (۳۴۲).
لاکین «استامبولدا جاوید آغیر خسته لندییندن تحصیلینی داوام ائتدیره بیلمیر.
۱۹۰۴-جو ایلده او، ناخچیوانا قاییدیر، بیر مدت بورادا قالیب ساغالدیقدان سونرا باکییا گلیر» (۲۰۱، ۲۳(.
حسین جاویدین ۱۹۰۳-جو ایلده استانبولا گئتمهسی ممکن دئییلدی، چونکی بو زامان او اورمیهده ایدی و او، اورمیهدن ناخچیوانا ۱۹۰۴-جو ایلین یای آیلاریندا قاییائتمیشدی.
۱۹۰۵-جی ایلین مارس-آوریل آیلاریندا ح. جاوید باکیدا ایدی و بو آیلاردا باکیدا اولدوغونو ع. شایق ده «خاطرهلریم» کتابیندا تصدیق ائدیر.
او یازیر کی، «جاوید ایله ۱۹۰۵-جی ایلده تانیش اولدوم. او زامان باکییا سیاحت اوچون گلمیشدی...» (۱۹۷، ۹۱(.
جاوید «تبریزدن قاییتدیقدان سونرا بیر مدت تجارتله مشغول اولموش»، ۱۹۰۵-جی ایلده سیاحت اوچون باکییا، سونرا ایسه تفلیسه گلمیش بورادا «آتاسینین یاخین دوستلاریندان تجارت شرکتی صاحبی اولان بیری ایله شریک اولموش. حسین شرکتین هم محاسبات ایشلرینی آپارمالی و هم ده الینده اولان سرمایهسی - ۷۰۰ مناتی شرکته وئرمهلی ایدی. شرکتین باتومدا، تبریزده و استانبولدا شعبهلری وار ایدی. ۱۹۰۵-جی ایلده حسین استانبول شعبهسینه گؤندریلیر...» (۱۹۸، ۹۱).
گؤروندویو کیمی، آکادئمیک محمد جعفر جعفرووون و عبدالله شایقین ده دئدیی کیمی، ح. جاوید استانبولا ۱۹۰۵-جی ایلده گئتمیشدی. بونو حسین جاوید دیندیرمه زامانی مستنتقین: – استانبولا نه زامان گئتمیسینیز؟ – سوالینا ۱۹۰۵-جی ایلده جوابینی وئرمهسی ده تصدیق ائدیر. لاکین ح. جاویدین استانبولا گئدیش تاریخی ندنسه، عزیز شریفین گوندلیینده ۱۹۰۵-جی ایل کیمی دئییل، ۱۹۰۶-جی ایلده، آپرئلین ۲۰-سی کیمی گؤستریلیر.
۱۹۰۵-جی ایلده عزیز شریفین ۱۱ یاشیندا اولدوغونو نظره آلساق، او زامان ح. جاویدین دیندیریلمه زامانی موستنتیقین سوالینا وئردیی جوابی داها دقیق، داها کئچرلی ساییلمالیدیر. گومان وار کی، بو جاویدین استانبولا ایلک گئدیشی اولماییب.
ح. جاویدین ۱۹۰۳-جو ایلده استانبولا گئتمهسی فاکتینی تصدیقلهیهجک هئچ بیر سند اولماسا دا، شاعرین ۱۹۰۳-۱۹۰۴-جو ایللراه گونئی آذربایجاندا، اورمیهده اولماسینی اورادان معلمی صدقییه یازدیغی مکتوبلار تصدیق ائدیر.
لاکین جاویدین ۱۹۰۵-جی ایلده تورکیهیه گئتمهسینی مطلق استانبولا گئتمهسی کیمی قبول ائتمک لازم دئییل؛ اونون ۱۹۰۵-جی ایلده ناخچیواندان تورکیهیه گئتمهسی، لاکین استانبولدا دئییل، تورکیه نین بیر باشقا شهرینده اولماسی، استانبولا ایسه محض ۱۹۰۶-جی ایلده گئتمهسی ممکندور. عزیز شریف گوندلیینده یازیر:
«آیین ۲۰-ده باتومدان یولا دوشهن جاوید ۲۲-ده استانبولا چائتمیشدیر:
«آیین ایگرمیسینده صبح واپوروموز ترابزونا یاناشدی...آخیرینجی اسکله کی، آنادولدان عبارتدیر، اوچ سات اورا یاناشیب، سونرا ۳۶ ساعت بیرباشا یول گلیب گئجه ساعت اوچ بوچوقدا استانبولون بوغازینا داخل اولدوق. اؤیله کی، صبح آچیلدی، تاماشا ائتدیک. بوغاز، نه بوغاز!... الله زوال وئرمهسین... جایی همه و عزیزان خالی» (۲۰۱، ۳۸(.
ح. جاویدین «بوغاز»ی بئله مفتونلوقلا تصویر ائتمهسینین سببی اونون «واپور»لا سیاحت ائتمهسی ده اولا بیلر. بئله کی، اگر شاعرین ایلک دفعه تورکیهیه ناخچیواندان گئتمیش اولدوغونو دوشونسک، او زامان شاعرین گئدیشی ترنله و یا باشقا بیر نقلیات واسطهسی ایله ده ممکن اولا بیلردی. او زامان شاعر سؤزسوز کی، نه «بوغاز»ی گؤره، نه ده گؤرمدیی گؤزللیگی وصف ائده بیلردی. حسین جاویدین هر هانسی تاریخده اولورسا -اولسون، استانبولا تجارت اوچون گؤندریلمهسی طالعیینین اونون اوزونه گولمهسی ایدی. شاعر آرتیق مسلمان دنیاسینین گؤز ببیی ساییلان استانبولدا ایدی و اوندا نیین باهاسینا اولورسا-اولسون اوندا تحصیل آلماق ایستیی واردی. بو سببدن، اونون گؤندریلدیی تجارت شرکتینین استانبول شعبهسی افلاس ائتدیکدن سونرا ح.جاوید گئرییه دؤنممیش، مکمل تحصیل آلماق آرزوسو ایله اورادا قالمیشدی. ایلک مکتوبوندان بئش-آلتی آی سونرا «فضیلتلی افندیم»-دئیه مراجعت ائتدیی قربانعلی شریفزادهیه گؤندردیی ایکینجی مکتوبوندا (۱۹۰۶، ۲ اکتبر( تجارت مسئلهلریندن بحث ائدن ح جاوید یازیر: «استامبولا واراندان بیر هفته سونرا گبهلری و سجادهلری گمروکده توپدان بیر آوروپالییا ساتدیم و بیر آز دا منفت ائتدیم. والیدخانا گلندن سونرا ایلیسلی آغا محمد تاغی و ایکی نفر تبریزلی بولدوم کی، بیر شرکت بیناسی قویوب، تبریزلیلری تبریزه گؤندریب و محمد تاغینی دا شورادا ساخلاییب الیمده آلت کیمی قوللانیرام.
مثلاً، هر بیر فعلی بیر ایش اولورسا، مشاراله یی یوللاییب عمله گتیرمکده توصیه ائدیرهم و تجارتیمیز ده بو قرار اوزرهدیر: آیدا بیر-ایکی بارخانا تبریزه چای یوللاییب، تبریزدن و قفقازدان بعضی شئیلر ایستهییب توپدان پارتییا ایله دللال واسیطهسیله یا گمروکده، یاخود تیشاریدا ساتیریز و شو آلیب ساتماق دا آیدا آنجاق ایکی کره اتفاق دوشور» (۲۰۱، ۳۸).
بیرینجی مکتوبون داوامی کیمی گؤرونن بو مکتوبدا یازیلآنلاردان گؤرونور کی، بوراداکی بئش-آلتی آی عرضینده گنج حسین آرتیق استانبول محیطینه آلیشمیش، «اؤزونه معین بیر یول آچمیش، یئنی آداملارلا تاپیشیب دوستلاشمیش و مقصدینه دوغرو حرکته باشلامیشدیر» (۲۰۱، ۳۶(. مکتوبدا استانبول محیطینین گنج حسینه تاثیری آچیق-آشکار حس اولونور. بیرینجی مکتوبا نسبتا، ایکینجی مکتوبدا آرتیق فارس سؤزلرینین آزالماسی و عثمانلی تورک سؤزلرینین آرتماسی دا گؤرونمکدهدیر. «بو دا طبیعیدیر، چونکی استانبولا تحصیله گلمکده حسین راصیزاده نین اساس مقصدی عثمانلیجانی مکمل اؤیرهنمک،عثمانلی تورک ادبیاتی، تاریخی، مدنیتی و سایریله یاخیندان تانیش اولماق ایدی» (۲۰۱، ۳۶).
مکتوبدان دا گؤروندویو کیمی، استانبولا تجارت اوچون گلن جاوید بورادا مکمل تحصیل آلماق فکرینه دوشموش و مقصدینه چائتمیشدیر. جاوید دانشگاها گیرمزدن اول تورکیه نین مشهور فیلسوفو رضا تؤوفیقدن درس علمیش، داها دوغروسو، بؤلوکباشی اونو دانشگاها گیرمک اوچون حاضرلامیشدی. مکتوبوندا، «تا رمضانا قدر بئش-آلتی آی برنامه سینی ایکمالا چالیشدیغینی و هر هفتهده مشهور رضا توفیق بیدن بعضی حقاییقه دایر بیر-ایکی درس پروقرام خاریجینده اوخودوغوندان» (۲۰۱، ۴۷) بحث ائدن جاویدین، رضا توفیقدن درس آلماغی ائله ده اوزون سورمهییب. او یازیر: «سونرا حریت آلینیر-آلینماز رضا توفیق بی ده ادیرنه مبعصو اتخاب ائدیلدی. بعضی اثاری-نافیه نشرینه باشلاندی، دارلفنونون ادبیات شعبهسینه پروفسور تعیین ائدیلدی. اتحادی-ترقی جمعیتی طرفیندن ملت وکآلتینه نامیزد اولدو. خلاصه، ایش ایش اوستوندن آشدی، داشدی، بیزه وقت قالمادی» (۲۰۱، ۴۷).
رضا توفیقله تانیشلیغی جاویدین حیاتیندا علامتدار اولوب. جاوید اوچون رضا توفیق بؤلوکباشی هر زامان «استاد محترم» (۲۰۱، ۵۴) اولاراق قالمیشدیر. اونلاری تانیش ائدن ایسه جاویددن بیر-ایکی ایل اول گنجهدن استانبولا اوخوماغا گلن عبدالله محمدزاده (ثور( اولوب. جاوید استانبول دارالفنونا رضا توفیقین تقدیماتی ایله قبول اولونوب.
اؤزو ده استنتاقدا اونا وئریلن؛ «نئجه اولدو کی سیزی فاکولتهیه قبول ائتدیلر؟» - سوالینی جوابلاندیرارکن دئییب: - همین ایل رضا توفیق اؤزو همین فاکولتهده درس دئییردی. اونیوئرسیتئته اونون تقدیماتی ایله قبول ائدیلدیم.
– رضا توفیق سیزی هارادان تانیییردی؟
– من استانبولدا اولارکن رضا توفیقین یانیندا اوخویان عبدالله محمدزاده -عبدالله سور آدلی بیر کرووابادلی (گنجه( ایله تانیش اولموشدوم منی اونا عبدالله تقدیم ائتدی...
– استانبولدا شاعر و یازیچیلاردان کیمینله علاقهنیز واردی؟ – سوالینی ایسه شاعر؛ – من آنجاق رضا توفیقین، جناب شهاب الالدینین، خالید ضیانین و محمد (محمت( عاکفین محاضرهلرینی دینلییردیم» (۲۱۲، ۱۹) – دئیه جوابلاندیریب.
استانبول دانشگاهین دا ادبیات فاکولتهسی دچیللیک ایدی و بورادا تحصیل آلان ح. جاوید تحصیل مسئلهسینه چوخ اونم وئرمیشدی. مثلاً، او، بیرینجی صنیفده اوخودوغو حالدا، هم ده ایکینجی صنیفین درسلری ایله ده جدی شکیلده مشغول اولموشدو. تورکیهدن یازدیغی مکتوبلاردا عثمانلی ادبیاتی، فارس ادبیاتی، فلسفه، عمومی ادبیات تاریخی، جغرافییا، منطق و تاریخی تحصیل ائتمهسینی بؤیوک بیر هوسله قید ائدیب.
مکتوبوندا همچینین، «قفقازیادان تحصیله گلمیش آغالاری، افندیلری بیر-بیر آراییب عاقبت بیر قاشینی بولماسی و هر ایکی گوندن بیر بیر یئرده اولوپ، صحبت ائتمهسی» حقینده دا قربانعلی شریفزادهیه معلومات وئریر.
جاوید استانبولدا تحصیلله یاناشی تورکیه ادبی-مدنی محیطینه ده یاخینلاشمیش، نامیک کمال، شیناسی، ضیا پاشا، شمس الدین سامی، رجایزاده محمود اکرم، عبدالحق حامد و فیلسوف رضا توفیقله تانیش اولموشدور. تورکیهده تحصیل حیاتی جاوید اوچون، هم ده «تورکیه ادبیاتیندان اؤیرهنمه، تاثیرلنمه دؤورو اولموشدور. حیاتینین سونونا قدر جاوید بو تاثیردن قورتولا بیلممیش، اونون بوتون یارادیجیلیغی، دنیاگؤروشو بو محیطین سورکلی تاثیری ایله فورمالاشمیشدیر» (۸۱، ۱۴۹).
استانبول دانشگاهین دا اوخویارکن محمت عاکف ارسویون باش یازاری اولدوغو «صراط المستقیم» مجله سینده جاویدین اوچ شعری: «یاد مازی» (۲۴۵، ۸۶-۸۷)، «علم بشر» (۲۴۱، ۷)، «سون باهاردا» (۲۴۴، ۱۸۱-۸۰) درج ائدیلیب. دقتیچکن مسئلهلردن بیری ده، حسین سالیک راصیزاده نین «جاوید» امضاسینی ایلک دفعه بو مجله ده ایشلتمهسیدیر.
بو،«راصیزاده سوی آدیندان جاوید سوی آدینا کئچید مرحلهسینی متفکر صنعتکارین حیاتیندا گوندلیک مسئله کیمی دیرلندیریلمهلیدیر» (۲۱۲، ۳۸(، چونکی جاویدین بو امضانی ایشلتدیی ایللردن (۱۹۰۸( تا «عمرونون سونراکی چاغلارینی دقتله ایزلیرکن» گؤرجییک کی، شاعر بو سؤزدن عمرونون سونونا دک سوی آد کیمی استفاده ائدیب. نینکی شاعرین اؤزو، اؤولادلاری بئله بو سوی آدی ایشلتدیب.
«صراط المستقیم» ده اونون شعرلرینین بیر چوخ مشهورلا - «محمت عاکف، ولد چلبی، احمد میدحت، نجیب عاصیم، سلیمان نازیف، آیاز اسحاقینین یازیلارییلا یاناشی درج اولونماسی» (۲۱۲، ۳۲) «سیاسی و ملی قایهلر تعقیب ائدن ایلک ملی تاسیساتین ترکیبینده» یئر آلان بو معتبر انسانلارلا جاویدین شعرلرینین عینی بیر درگیده یئر آلماسی دا عادی، سیرادان بیر مسئله دئییلدی.
آدی کئچن «صراط المستقیم»این ۲-جی مشروطیت ایللرینده اسلام دنیاسینین هر کؤشهسیندن گلن مکتوبلارا یئر وئرهرک یاشانان سیخینتیلاری دیله گتیرمکده مهم رولو اولموشدو. «صراط المستقیم»ده جاوید شعرلرینین نشر ائدیلمهسی «استانبول دارلفنونوندا محاضرهلر اوخویان تورکیه نین استقلال شاعری محمت عاکف ارسویون جاوید یارادیجیلیغینا ماراق گؤسترمهسی کیمی ده دقتی جلب ائدیر» (۲۱۲، ۳۶(.
استانبول دانشگاهین دا ملی استقلال شاعری محمت عاکفدن درس آلان، وطنه دؤندوکدن سونرا دا تورکیهده اؤیرندیکلرینه صادق قالان شاعر، «پیغمبر»، «ابلیس»، »شیخ صنعان»، »خیام»، «سیاوش»، »آفت» کیمی فاجعهلرین مؤلفی سووئتلر بیرلیگی دؤنهمینده تعقیب و باسقیلارا معروض قالمیشدیر. قورولوشون ایدئولوژی یؤنتیچیلری اوندان پامبیق تارلآلارینی، نفت قویولارینی، حزبی، شوروینی وصف ائتمهسینی طلب ائدرکن ح. جاوید «پیغمبر»ده اسرارلا یازیب:
من فقط حسن خدا شاعرییم
یئره ائنمهم ده سما شاعرییم (۲۱، ۱۹۴).
معلمی محمت عاکف کیمی حسین جاوید ده اسلاما کؤنول وئرمیش، ایمانلی، اردهملی بیر صنعتکار ایدی. ایمانی بیر گؤوهره، «ایمانسیز پاسلی اوریی» ایسه «سینهده یوک»ا بنزهدن محمت عاکف یازیر:
ایماندی او گؤوهر کی، الهی، نه بویوکدور،
ایمانسیز اولان پاسلی اورک سینهده یوکدور!
حسین جاوید ده عینی ایله معلمی کیمی، اسلام دنیاسینی مدنیتین بئشیی ساییر، اسلام مدنیتینه و پرینسیپلرینه باغلی قالماقلا یوکسلمهنین ممکنلویونه اینانیر، ملی اخلاقی، ملی روحو تبلیغ ائدیر، اونون افلاسینی ان بؤیوک اؤلوم ساییردی. او، مسلمانلارین موتلولوق ایچینده یاشامالارینی و انکشافینی ایستهین بیر روحون انسانی ایدی. اونون بو ایستیینده عائله اوجاغیندان یوردا، اورادان ایسه بوتون اسلام علمینه آچیلان دینجلیک، راحتلیق ایستیی واردیر. ساواش، بونالیم و یوخلوق ایائللرینین یوخسول انسانلاری تورک ادبیاتیندا مسایللری ایله ایلک دفعه اونون شعرلئرینده اله آلینیب.
بئلهلیکله، ح. جاویدین ۱۹۰۹-جو ایلده « صراط المستقیم »ده یاییملانان اوچ شعری او ایللرده اونون یارادیجیلیقلا مشغول اولدوغونو گؤسترمکله یاناشی، هم ده «حیات و جمعیت مسئلهلری» حقینده دوشوندویونو گؤستریردی. عمومیتله، حسین جاوید استانبولدا اولدوغو بئش ایل مدتینده بیر چوخ شعر یازمیشدی. اونون «باهار شبنملری» کتابینداکی بعضی شعرلرین آلتینا یازیلان قیدلر: استانبول، بؤیوکدره، کاغیتحانه، بؤیوک آدا و س. یئر آدلاری دا بو فکریمیزی تصدیق ائدیر.
۱۹۰۹-جو ایلین ۱۰ مارتیندا یازدیغی مکتوبدا تئزلیکله تحصیلینی بیتیرجیی حقینده معلومات وئرهن جاوید قربانعلی شریفزادهدن ایرواندا تورکجه تحصیل حقینده اونا معلومات وئرمهسینی رجا ائدیر. آز سونرا قربانعلی شریفزاده نین ۲۰ مای تاریخلی مکتوبونا جواب اولاراق ۱۴-ایون ۱۹۰۹-جو ایلده استانبولدان «یالنیز کندینیز اوقویاجاقسینیز....» (۲۵، ۳۲۵( قیدی ایله یازدیغی ۶ صحیفهلیک مکتوبدا جاویدین وطنه دؤنمک آرزوسوندا اولدوغو و گلجیی ایله باغلی «ایدئیا آتاسی» ایله مصلحتلشدیینی اؤیرهنیریک. او یازیر: «کندیمه دایر سیزه بیر مصلحت ائتمک ایستیوردوم. اؤیله بیر مصلحت کی، ان لزوملو و اهمیتلیدیر. بن کندیم ده هر حال ایستدییم کیبی دوشونویوروم. افندیم! بن، ساغلیق اولسون، مارتا قدر قافقاسیایی زیارت ائدجییم، زیارتینیزه کی، بنجه، ان بؤیوک سعادتدیر، نایل اولاجاغیم. لاکین استانبولدان یاواش-یاواش سویوماغا باشلییوروم. سببی ایسه مسلکیمیزه آیید صفحاتی قیسما-یعنی بیزه لازم اولاجاق درجهده گؤرموش کیبی اولدوم و قووه مالیه ده ذاتا یان باقماغا باشلییور، حتی قووه مالیهیه مالیک اولسام بئله، یئنه استانبولا وداع ائتمیی مصلحت گؤرویوروم» (۲۵، ۳۲۵).
مکتوبدان او دا معلوم اولور کی، تحصیلینی بیتیردیکدن سونرا وطنه خدمت آرزوسو ایله دؤنمک ایستهین ادیب اصلینده، ناخچیوانا دؤنمک و بورادا چالیشماق ایستهمهییب؛ «شیمدی قافقاسیایا دؤندوکدن سونرا ناخچیوان ایله هیچ ایشیم یوق. سببینی آنلاتماغا قالقیشسام، اون یاپراق داها یازمام لازم. بلکه سیز یک نظرده او اصحابی محاکمه ایله آنلارسینیز.
باکیدا کافی درجهده معلم وار. گنجهده هاکذا. شیمدی بندهنیز اگر ممکن اولسا، اول تفلیس، سونرا ایروان؛ بونلاردان هر هانکیسینی مصلحت گؤرورسهنیز، منجه مقبول اولور.
فقط ناخچیواندا یاشاماق بنجه ماحالاتداندیر. لاکین ناخچیواندا دا هر یازین تعطیل زامانی ایشلدییمیز پروژه لری ترتیب ائدر، ضیالی گنجلرین گؤزونو آچماقدان گئری دورماریز. اگرچی بیر ناخچیوانلی بیر مسله یی محاکمه ائدرکن بغیری حق-معاش، پارا گیبی خیالآتا دا قاپیلیر، فقط بیزیم یگانه مقصدیمیز خدمت، هم ده صمیمانه خدمتدیر» (۲۵، ۳۲۹).
مکتوبدان ادیبین هانسی سببدن ناخچیوانا دؤنمک ایستهمهمهسینی، لاکین ناخچیواندا ایشلهمک ایستهمهسه ده، دوغولدوغو ناخچیوآنلا باغلی «هر یازین تعطیل زامانی پروژه لری ترتیب ائتمک ایستدیینی»، «ضیالی گنجلرین گؤزونو آچماقدان گئری دورمایاجاغینی»، وطنینه «صمیمانه خدمت» گؤسترمک آرزوسوندا اولدوغونو، باکیدا و گنجهده کافی درجهده معلم اولدوغوندان «اگر ممکن اولسا، اول تفلیس، سونرا ایرواندا» (۲۵، ۳۲۷( چالیشماق ایستدیینی (طبیعی کی، ق. شریفزاده نین بونلاردان هر هانسینی مصلحت گؤرسه، شاعر اوچون مقبول اولاجاق(، استانبولدا قالیب «اوچ-دؤرد سنه قدر دخی هم تدریس، هم تدرروس ائده بیلجیینی»، لاکین او زامان دا «والیدم، وطنیم، وطنداشلاریم بوتون اونوتولاجاق حالا گلجیی» – فکریندن اندیشهلندیینی اؤیرهنیریک.
ادیبین علمی ترجمه -حالیندا قارانلیق مقاملاردان بیری ده اونون استانبولدان نئچنجی ایلده وطنه دؤنمهسی مسئلهسیدیر.
جفاکش تدقیقاتچی، پروفسور ج. قاسیم اوو ادیبین «دیندیرمه پروتوکولونو بوتونلوکله و اولدوغو کیمی تقدیم ائدیب. بونو ائتمکده مقصدی جاویدین عمر یولونا آیدینلیق گتیره بیلهجک بعضی واجب مطلبلری اونون تدقیقاتچیلارینا و اوخوجولارینا چاتدیرماقدیر» (۱۵۱، ۹۷(. اوزون ایللر متن آرشیولرینده گیزلی ساخلانان ماتریاللاری بوتون اینجهلیکلرینه قدر آراشدیران و جاویدسئورلره تقدیم تدقیقاتچی شاعرین تورکیهدن تحصیلدن نه زامان قاییتماسی مسئلهسینی ده واجب مطلبلردن بیری حساب ائدیب. «دیندیریلمه پروتوکولوندا تورکیهدن۱۹۱۰-جو ایلده ناخچیوان شهرینه گلدیینی» سؤیلهین شاعرین علمی-ترجمه حالینین یازیلماسینین واجبلیینی وورغولایان پروفسور ج.قاسم اوون اساس مقصدی «تدقیقاتچیلارین نظر دقتینی بو فاکتلارا یؤنلتائتمکله گوماندان حقیقته گئدن یولا آزآجیق دا اولسا ایشیق چیلهمکدیر» (۱۵۱، ۹۸).
شاعرین تورکیهدن نئچنجی ایلده قاییتماسی ع. شریفه گؤره ۱۹۱۰-جو، آکادئمیک محمد جعفر جعفرووون تدقیقاتلاریندا ایسه ۱۹۰۹-جو ایل کیمی اؤز عکسینی تاپیب.
جاوید حقینده کی تدقیقاتلاردا، داها چوخ اونون استانبولدان وطنه ۱۹۰۹-جو ایلده قاییتماسی اوزرینده دورولوب. بو فکری اساسلاندیرماق اوچون جاویدین ۱۹۱۰-جو ایلده «حقیقت» و «اتحاد»دا یازیلار نشر ائتدیرمهسی فاکتینا سؤیکنیبلر. گؤرکملی ژورنالیست غلام محمدلی ادیبین «۱۹۰۹-جو ایلین دسابریندان ۱۹۱۰-جو ایل ایونونادک «حقیر» روزنامه ینین صحیفهلرینده گون آشیری شعر و مقالهلرله چیخیش ائتدیی نظره آلینارسا، «سککیزینجی مکتوبون» استانبولدان دئییل، باکیدان یازیلدیغی آیدین گؤرونر»-شکلینده فکرینی عمومیلشدیریب (۱۶۳، ۴۴).
حالبوکی «حقیقت» و «اتحاد»دا یازیلار نشر ائتدیرمک اوچون جاویدین مطلق آذربایجاندا اولماسی گرک دئییلدی. نئجه کی، جاوید ۱۹۰۳-جو ایلده اورمیهدن «شرقی روس»آ یازیلار گؤندریردی و بو یازیلار ح. جاوید اورمیهده اولا-اولا روزنامه نین صحیفه لرینده درج اولونوردو، ائلجه ده، شاعرین تورکیهدن آذربایجانا شعرلر، مقالهلر گؤندرمهسی و بو شعرلرین درج اولونماسی ممکن ایدی. استانبولدا اولارکن، ۱۹۰۷-جی ایلده، «فیوضات»این ۱۵-جی ساییندا (۳۴، ۳۱-۳۲( «حال احتمالیمی تصویرده بیر آه مظلومانه» آدلی بیر شعری ده نشر اولونوب. یاخود ۲۶ مای ۱۹۰۹-جو ایلده «اتفاق» روزنامه سی سای ۱۱۸-ده «دارلفنون ادبیات شعبهسیندن» قیدی ایله جاویدین «سون باهاردا» شعری درج ائدیلیب.
دئمهلی، شاعرین تورکیهدن آذربایجانین هر هانسی بیر مطبوع اورقانینا یازیلار گؤندرمهسی و درج ائتدیرمهسی اوچون اونون آذربایجاندا اولماسی و یا اولماماسی ائله بیر اهمیت کسب ائتمیر. دیگر طرفدنسه، شاعرین وطنه ۱۹۰۹-جو ایلده قاییتدیغینی سؤیلهینلر اونون استانبولدان قربانعلی شریفزادهیه یازدیغی ۱۴ ایون ۱۹۰۹-جو ایل تاریخلی مکتوبونا استناد ائدیرلر. اصلینده ایسه، ۱۴ ایوندا یازیلان مکتوبدا وطنه دؤنمک حقینده دوشونهن شاعرین «مارتا قدر قافقاسیایی زیارت ائدجییم» (۲۵، ۳۲۷( – سؤزلرینه دقت یئتیریلمهییب. بئله کی، مکتوب یازیلاندا (۱۹۰۹-جو ایل ۱۴ ایون( مارت آییندان ۳ آی کئچمیشدی. بو حالدا مکتوب مؤلفینین «مارتا قدر قافقاسیایی زیارت ائدجییم» (۲۵، ۳۲۷) – سؤزلرینی قارشیداکی ایلین (۱۹۱۰) مارت آیی کیمی باشا دوشولمهلیدیر. اوندا جاویدین وطنه دؤنوشو ۱۹۱۰-جو ایلین مارتیندان اؤنجه نئجه اولا بیلردی.
جاوید مکتوبوندا ناخچیوانا دؤنمک ایستمدیینی، تفلیس و یا ایرواندا ایشلهمک آرزوسوندا اولدوغونو بیلدیرسه ده، ۱۹۱۰-جو ایلده تورکیهدن ناخچیوانا قاییائدیب و بیر مدت بورادا «رشدیه» مکتبینده درس دئییب. رضا تهماسیبین خاطرهلرینه اساسلانان آکادئمیک م. جعفر یازیر کی، «او، بورادا هر نه قدر بیر ایشدهن یاپیشماغا سی ائدیرسه ده، موفق اولمور، علاجسیز قالیب اؤز ائوینده مکتب آچیر، مختلف سوییه لی شاگردلره درس دئمکله کئچینمهلی اولور. ۱۹۱۰-جو ایللرده جاویددن خصوصی درس آلان گؤرکملی صحنه اوستاسی، پروفسور رضا تهماسیب شاعرین اؤز شاگردلری ایله هوسله چالیشدیغینی خاطرلاییر» (۴۳، ۲۸).
ناخچیواندا معلملیکله مشقول اولارکن یارادیجیلیغینی داوام ائتدیرن ادیب بورادا آذربایجان ادبیاتیندا ایلک منظوم درام اولان «آنا»نی یازیب، استانبول مطبوعاتیندا چاپ ائتدیریب. مثلاً ۱۹۱۳-جو ایلین ۱۴ ژانویه نیندا عبدالله جودتین «اجتهاد» مجموعه سینده شاعرین «کیچیک سرسری» باشلیقلی شعری یئنه «قافقازیالی حسین جاوید» امضاسیلا نشر ائدیلمیشدیر» (۲۳۷، ۲۲)
بو شعرین «اجتهاد» مجموعه سینه نئجه و کیمین واسطهسی ایله چاتدیریلماسی فکری ده ماراق دوغورور. تدقیقاتچی مهدی گنجعلینین فکرینجه، شعری ژورنالا علی بی حسینزاده وئریب. او یازیر: «ایلک دفعه شعر باکیدا، «حقیقت» گونده لیکینده ۱۹۱۰-جو ایلده نشر ائدیلمیشدیر. جاویدین ایلک شعرلر کتابی اولان «کئچمیش گونلر»این نشر تاریخی ایسه «اجتهاد»داکی تاریخدن داها سونرادیر. دولایسیلا بو شعری «اجتهاد» مجموعه سینه، استانبولدا اولان و جاویدی تانییان بیریسی تقدیم ائتمیش اولمالی دوشونجسیندیک. بو اسمین او تاریخلرده استانبولدا اولان و «اجتهاد» مجموعه سینین ناشیری عبدالله جودته یاخینلیغییلا بیلینهن قفقازیالی علی بی حسینزاده اولدوغو فکری قوتلیدیر» (۸۶، ۲۸۲).
حسین جاویدین «باهار شبنملری» آدلی کتابیندا یئر آلان ایکی شعری ایسه، ۱۹۱۶-جی ایلدن جلال نوری طرفیندن استانبولدا یایینلانان «ادبیات عمومییه» مجموعه سینده ۱۹۱۸-جی ایلده، نشر ائدیلیب. «ادبیاتی عمومییه» مجموعه سی هفتهلیک سیاسی و ادبی درگی ایدی. ۱۹۱۶-جی ایلین ۴ نوامبر تاریخیندن ۱۹۱۹-جو ایلین ۸ مارت تاریخلری آراسیندا درگینین ۱۱۰ سایی چیخمیشدی. تورکچولوک و اسلامچیلیک پولیتیکاسی چرچیوهسینده یایینلانان درگی، بیر چوخ یازارین تاریخ، حرب تاریخی، سیاست، ادبیات و تحصیل مؤوضولارینداکی یازیلارینی و ترجمه لرینی اؤز صحیفهلرینده عکس ائتدیریب. درگییه یازی یازان مؤلفلر آراسیندا جمال نوری ایلری، محمت امین یورداقول، فایق علی اوزانسوی، اسماعیل حامی دانیشمند، سامی پاشازاده سئزایی، عبدالحق حامد تارحان، احمد رافیق آلتینای، جناب شهاب الالدین، سلیمان نصیب، ودات عرفی بئنگو، سلیمان نافذ، علی اکرم بولاییر، مفتوح اوغلو احمد حکمت، فاروک حافظ چاملیبئل، شکوفه نیهال باشار، رضا توفیق بؤلوکباشی و حسن انور پاشا یئر آلماقدایدی. آدی کئچن یازارلارین آراسیندا حسین جاویدین معلمی و اوستادی رضا توفیق و محاضرهلرینی سئوه-سئوه دینلدیی جناب شهاب الدینین ده آدی «ادبیات عمومییه» مجموعه سینین یازارلاری آراسیندادیر.
سؤزسوز کی، کئچمیش طلبهسینین عثمانلی تورکجهسینده یازدیغی شعرلرله درگیده قارشیلاشماسی رضا توفیقی و چناب شهاب الالدینی خیلی سئویندیرمیشدیر. بئله معتبر یازارلارین یازیلارینین یئر آلدیغی درگیده، «ادبیات عمومیه»ده، ان اونملیسی ده سئودیی معلملری ایله بیر سیرادا حسین جاویدین «پنبه چارشاف» شعرینین نشر ائدیلمهسی بؤیوک بیر حادثه ایدی. شاعرین «باهار شبنملری» کتابیندا «پنبه چارشاف» آدییلا یئر آلان شعری، درگیده سادهجه «چارشاف» باشلیغییلا وئریلیب» (۸۷، ۲۸۳).
درگیده «باهار شبنملری» کتابینین استانبولا نئجه گتیریلمهسیندن ده گئنیش بحث ائدیلمیش، قفقازیالی شاعرین - ح جاویدین عثمانلی ادبیاتینی اؤرنک آلماسی تقدیر اولونموشدو:
«کافکازیانین ان مقتدیر شاعرلریندن حسین جاوید بیین باکیدا نشر ائدیلن «باهار شبنملری» عنوانلی مجله اشعارینی (شعر کتابینی( بو کره شهریمیزه گلن کریم حربییه ناظری جعفر بی محیببیمیز (دوستوموز( بیزه اعیاری ائتمک (اؤدونج وئرمک) لطفونده بولوندو. بیز ده بوندان ایکی منظومه یی مجموع میزه نقل ائدیوروز. بونلارین مطال سینده کاریلئریمیزه (اوخورلاریمیزا( بوگونکو آذربایجان شعری و ادبیاتی حقینده بیر فکر حاصیل ائتدیرمک.
اوچون آرا-سیرا آذری شاعرلئرینین بازی نشیدئلئرینی آنلایاجاقلاردیر کی، کافکاسلی میللتتاشلاریمیز بیزیم ادبیاتیمیزی تمسک ائتمئیی (اؤرنک آلماغی( تکامول اوچون ان کئستیرمه طریق (یول) طلاقی ائتمیشلردیر. بو شهرادا (یولدا( داوام ائدیلدیکجه بئش سنهیه کالماز عثمانلی، کریم، کافکاز ادبیاتلاری اتحاد ائدر.
بو گون یالنیز روسیه داکی مسلمان اینتئلیژییاسینین (اربابی-دانیش( آنلاماقدا اولدوغو بو طارز و شیوه، حالکجا دا آنلاشیلاجاق اولورسا، تورکون جامیعاسی ایچین نه بویوک مظهاریت» (۲۳۹، ۷۵۴).
شاعرین «ادبیات عمومییه»ده نشر ائدیلن شعرلریندن بیری ده «چکینمه، گول» (۲۳۹، ۴۰( شعریدیر. جاویدین «نجم گیسودار» باشلیقلی دیگر بیر شعری ده تورکیه جمهوریتینین اعلان اولونماسیندان آز سونرا «مهاجرت مطبوعاتی»نین ایلکی اولان «یئنی کافکاسیا» (۱۹۲۳-۱۹۲۹، استانبول) درگیسینده نشر ائدیلمیشدی. بو درگی محمد امین رسولزاده نین اون بئش گونده بیر چیخاردیغی سیاسی، سوسیال و ادبی بیر اورقان ایدی. بولشویکلر طرفیندن تعقیب ائدیلن بو درگینین صحیفهلرینده «آچیک امضا ایله یازان یازارلارین بیر قسمی بوتون تورک دنیاسیندا تانینمیش کیشیلئردیر. رسولزادئ محمت امین، ع. ذکی ولیدی (توگان)، آیاز اسحاکی (ایدیللی)، محمت فوات توکتار، صدری ماکسود (آرسال)، یسوف آکچورا، جافئر سیداحمت (کریمئر)، عبدالله باتطالع (تایماس(، آحمد جواد وب. گیبی یازار و شاعرلئر تورک دنیاسینین تانیدیغی فکر و صانات آداملاریدیر. دئرگینین آسیل یوکونو رسولزاده ایلئ بیرلیکته آذربایجانلی ملیتچیلئر یوکلئنمیشتیر.
رسولزاده محمت امین، یئنی کافکاسیانین صاحبی و باش یازاریدیر. ایلک ساییلاردا آدینی گیزلئیئن رسولزاده، داها سونرا آچیک امضا ایله ده یازیلار یازار» (۲۳۸، ۸۹).
قید ائدک کی، بئله زنگین بیر مؤلف هئیتی ایله چالیشان درگی ح. جاویدین شعری حقینده آشاغیداکی آچیقلامانی دا وئرمیشدی: «محترم اوخوجولاریمیزا بوگونکو آذربایجان شعری و ادبیاتی حقینده بیر فکر حاصیل ائتدیرمک اوچون آرا-سیرا آذربایجان شاعرلرینین بعضی شعرلرینی درج و ایقتیباس ائدیریک. حسین جاوید بیین بیر نفیس پارچاسی «باهار شبنملری» آدلی شعر کتابیندان ایقتیباس اولونموشدور «نجم گیسودار»، هاله هام قویروقلو اولدوزون ظهورو اساسیندا یاییلان تهلوکه خبرلری اوزرینه یازیلمیشدیر» (۲۴۳، ۸(. جاوید «یئنی کافکاسیا» درگیسینده احمد جاواددان سونرا شعری نشر ائدیلن ایکینجی آذربایجانلی شاعر اولوب. احمد جاوادین حسین جاویددن اول ایکی شعری آرتیق بو درگیده نشر ائدیلمیشدی.
تدقیقاتچی م.گنجلینین ۲۰۱۴-جو ایلده «تورک کولتورو اینجهلهمهلری درگیسی، سای۳۱ ده نشر ائدیلن «حسین جاویدینن استانبول مئکتوپلاری و عثمانلی ماطبوعاتیندا «جاوید» امضاسی» آدلی مقالهسیندن اؤیرهنیریک کی، شاعرین «قوجا بیر تورکون وصیتی» شعری «کافکاسیالی حسین جاوید» امضاسی ایله ۲۰ نوامبر ۱۹۱۳-جو ایلده «حالکا دوغرو» گونده لیینده چیخمیشدیر.
معلومدور کی، قفقاز مسلمانلاری بیرینجی دنیا محاربهسینده (۱۹۱۴-۱۹۱۸) عثمانلی دولتینین وضعیتی ایله یاخیندان ماراقلانمیشلار. چاناققالا ساواشلاریندا مینلرجه قفقازلی مسلمانین اشتراک ائتمهسی ده یاخشی معلومدور. بیرینجی دنیا محاربهسینده روسیه طرفیندن اسیر آلینیب باکی آچیقلارینداکی نارگین (خزر دنیزین ده باکی یاخینلیغیندا . رئد( آداسینا گؤتورولن تورک اسیرلرینه یاردیم مقصدی ایله باکیدا «قارداش کمکی» (۱۹۱۷) آدلی بیر درگی نشر ائدیلمیش و آلده ائدیلن گلیر، اسیرلرین وضعیتینین یاخشیلاشماسینا صرف ائدیلمیشدیر.
«قارداش کمکی» درگیسینده ایسه جاویدین «حرب و فلاکت» شعری درج اولونوب. «حرب و فلاکت» شعرینین دیلی و محتواسی، مقاله نی یازان مؤلفین ده دقتینی چکیب. مؤلف، حسین جاویدده عبدالحق حامد و توفیق فکرت تاثیرینی سئزدیینی قید ائدیر: «حرب و فلاکت» شرلؤحهلی اوزون بیر شعر: ۱۹۱۷ –جی ایلده یازیلمیش اولان بو اوزون شعرین صاحبی حسین جاوید بی ده حامدی چوخ اوخوموش بیر فکرت طلبهلیگی سئزر گیبی اولویوروم. چونکی شعر بیر آز سونرا وزنی دییشدیریلهرک انسانا فکرتین «تاریخ قدیم"ینا دکی فریادلارینی خاطرلادیر":
آرکاداش، یولداش، ای وطنداش، اویان
یاتما، آرتیک یئتر، دئییشدی زامان»
(۲۳۸، ۳۳۷-۳۳۸).
استانبولدا اولارکن جاویدین یازدیغی شعرلریندن بیری ده، فارسجا یازیلان «وطن» ردیفلی غزلیدیر. بو شعر وطن اوچون داریخان، غریبسهین جاویدین اوریینین سسیدیر:
اولوبدور قلبیمه حاکم منیم ملالی-وطن،
باشیمدا شور ایله مسکن سالیب خیالی-وطن،
وطن، وطن دئیهرک سس سالارام هر دیارا،
دوشرمی بیرجه دیلیمدن، منیم مقالی وطن.
وطن محبتینی امر ائدیبدیر پیغمبر،
خوش اول کسه، اونا همدم اولوب وصالی وطن
(۲۱، ۱۳۹).
وطن حسرتی چکن جاوید ۱۹۱۰-جو ایلین اووللرینفه تورکیهدن ناخچیوانا بؤیوک بیر آماللا؛ «وطنه خدمت» آمالی ایله قاییائدیب. بونا باخمایاراق، ۱۹۰۵-۱۹۲۳-ایللر آراسیندا عثمانلی مطبوعاتیندا زامان-زامان ح.جاوید حقینده بیلگیلر وئریلیب، شعرلری درج اولونوب.
قید ائتمک لازمدیر کی، حیاتینین معناسینا چئوریلن علم یولونون زیروهسینه جاوید تورکیهده چائتمیش و استانبول ادبی-معارفچی محیطی اونون صنعت مفکورهسینی، آمالینی، ایدهآلینی یارائتمیشدیر.
استانبول دانشگاهین دا تحصیل آلماسی اونو عموم تورک تاریخینین و مدنیتینین تبلیغاتچیسینا چئویرمیشدیر.